اعتراف
محمد زارعی
ژان ژاک روسو در کتاب اعترافات میگوید «در برابر دوستانم به یک اصل اخلاقی تخطیناپذیر پایبندم و آن این است که باید خود را به آنان چنان که هستم نشان دهم. نه بهتر و نه بدتر». این شکل از گفتارهای اخلاقی که از سوی فیلسوفان و نویسندگان حوزههای مختلف در جوامع اروپایی همزمان با دوران روشنگری عمومیت پیدا میکند، در حالی است که هنوز ناقوس تجدد برای آنها به صدا در نیامده بود. آنها اعترافات را که همان اقرار به کژیهای نفسانی و عادات ناپسند درونی است، میان مردم رواج دادند و آن را جزئی از فرهنگ و رسوم خود تلقی کردند و تاکنون به آن پایبند ماندهاند.
به گواه تاریخ و براساس آنچه رسوبات فرهنگی میخوانند، ملیت و شخصیت ملی ایرانی برخلاف آنچه از هنر و فرهنگ و انسانیت به خود ربط میدهد و ادعای داشتن آن را دارد، عادات ناپسندی را در فرهنگ خود ضمیمه کرده و عناصری از ناراستیها، دوروییها و چندشخصیتیبودن را در خود نهادینه کرده است که مانعی برای تجدد محسوب میشوند. یکی از این عادات که جزئی از کژیهای نفس است، فقدان فرهنگ اقرار به اشتباه یا خودافشاگری است. اینکه در یک ساختار فرهنگی و سیاسی- اجتماعی، افراد در قبال دیگران در هر موقعیت و با هر نوع تشخص و مرامی که زندگی میکنند، مسئولیت اعمالشان را برعهده گیرند و به ناراستیها و اشتباهات اقرار کنند و خود را همانگونه که هستند به دیگران نشان دهند، نکتهای است ظریف، کارساز و کارگشا برای فرایندی که به آن تجدد فرهنگی میگویند. بسیاری از ملل جهان سوم در پیچوخم انتخاب راه بهترِ توسعهیافتگی جامعه،گیر کردهاند و نمیدانند کدام راه انسانیتر، همهشمولتر و دقیقتر است. اما کمتر کسی به این امر توجه میکند که گام اول تغییر و توسعه جامعه، تحول شخصیت ملی است. این کار در گرو تغییر عادتوارهها و منش تربیتی و بینش اجتماعی مردم جامعه است. بازگشت به جامعه، نظریهای است که بر شناخت، تأمل و وارسی فرهنگ اجتماعی- سیاسی ملی و سپس تغییر عادات شخصیتی تأکید دارد. بازگشت به جامعه به معنای واکاوی تاریخ و شناخت شخصیت و فرهنگ اجتماعی ملی و شناخت آداب و رسومی است که مانع ایجاد زمینه لازم برای توسعه فرهنگیاند. تجدد در جوامع غربی با تغییر نگاه به دنیا، به خویشتن، به تلاش انسانی برای ساختن و به آینده آغاز شد. در دوران روشنگری اروپا، اعتراف به عقبافتادگی، اعتراف به شر، اعتراف به آنچه هستیم و عمل کردهایم و اعتراف به غیرانسانیبودن جامعه و عادتوارههای رفتاری تکتک افراد، از قلم نویسندگان و ذهن سیاستمداران و اصحاب دین گذشت و باعث تغییرات شگرفی در شخصیت ملی آنان شد. بازگشت به جامعه، درک بیماری جامعه و نظریهپردازی پیرامون شفای آن، کاری است که باید در ابتدای هر حرکتی برای توسعه انجام شود و سپس انسان اجتماعی را وادار به برخاستن و قدمزدن بهسوی آنچه تجدد و تمدن مینامند، کرد. توجه به تاریخ اجتماعی و فرهنگی ایرانی، این نکته را بازگو میکند که بهچالشکشیدن شخصیت خویش، خودمشتمالی و خودافشاگری از مواردی است که شجاعت و غنیبودن شخصیتی و در کنار آن، بازبودن فضای اجتماعی و امنیت جامعه را میطلبد. قبل از آنکه در اروپا چرخی بچرخد و بخار کارخانهای از دودکشها بلند شود یا قانون کاری وضع شود، روشنفکران مذهبی و غیرمذهبی عادات مردم را تغییر دادند. آنان شخصیت ملی ملت خود را برای یکدیگر فاش کردند. به اشتباهاتشان در طول زندگی اعتراف کردند. خود را آنگونه که بودند و همانگونه که میاندیشیدند، نشان دادند. از آنچه هستند و آنچه کردند، خجالت کشیدند و برای آنچه میخواستند، قدم برداشتند. حرمت نفس را ارج نهادند. فضای اجتماعی جامعه را با موضعی که نسبت به صراحت بیان و صراحت رفتار خویش داشتند، باز کردند و امنیت فرد را در قبال اقرار به آنچه هست، تأمین کردند. کار را مقدس شمردند و سعادت دنیوی و اخروی را در پیشرفت و توسعه بشری دانستند. خودافشاگری را پیشه خود کردند، زیرا نفس خویش را در مقابل پروردگار و جامعه سبکبار و آسوده میخواستند. در جامعه ایرانی کم هستند افرادی که تازیانه شماتت و انتقاد را بر گرده نفس خویش زنند تا دیگران نیز آنان را الگو قرار دهند و چنین رفتاری را پیشه خود کنند. کسب نوعی اخلاق انسانی همسو با تجدد، در چارچوب یک جامعه مردود و سرشار از فریب و عجین به هنرِ ایهام، بسیار سخت و طاقتفرسا مینماید. جامعه ایرانی جامعهای هنرمند در عرصه آرایههای ادبی است؛ آرایههایی ازجمله ایهام، کنایه و استعاره در رفتار و گفتار. جامعهای است که در آن به وسوسه سخنگفتن مقبولتر است تا به تعقل و دغدغه. مسئولیتنپذیری، خطا را بر دوش دیگری انداختن، دشمنتراشی و بز بلاگردان آتشزدن، از عادات شخصیت اجتماعی جامعه ایرانی است که باید به آن معترف بود و این گام اول بهسوی تجدد تلقی میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.