اصلاحات ایستا نیست؛ گام برمیدارد
آرام و دستدرجیب
آزاده محمدحسین
واژه «اصلاحات» مدتزمان قابلتأملی است که سیارهای شده در کهکشان واژگان سیاسی و تنیده شده با ادبیات -سیاسی اجتماعی ایران. تورق گاه به گاه صفحات تاریخ سیاسی ایران پس از انقلاب نیز بهخوبی میتواند مؤید این باشد که کلیدواژه «اصلاحات» و «اصلاحطلبی» همواره در گفتمان سیاسیون و حتی اجتماعیون، جاری و ساری بوده است؛ زمانی در صدر و روزگاری هم در تهدید و تحدید. اما حتی پیکانهای بُرنده تحدید نیز نتوانست این واژه دامنافراشته را از آسمان سیاست و اجتماع ایران بتراشد. اصلاحات را اینروزها نه با پیشینه سالهای آغازین انقلاب، که تنها با دوران پس از دوم خرداد 76 سبکسنگین میکنند و از همینرو در دورههای مختلف و در میان نحلههای فکری مختلف اصلاحطلب و اصولگرا، زاویه دید متفاوتی برای ترسیم افق آن وجود داشته است. اینکه اصلاحات چیست، چه ضرورتی دارد و اساسا نقاط ضعف و قوت آن کجاست، بارها و بارها نقل محافل و معابر بوده و همچنان نیز هست. اما بهتازگی زمزمههایی به گوش میرسد از ایستایی اصلاحات و نه پویایی آن و لزوم تسلیم جریان اصلاحطلبی در مقابل «هست»های زمانه؛ دیدگاهی نورسیده که بهیقین گروه بزرگی از اصلاحطلبان اقبالی به آن ندارند. یکم اینکه زادگاه جریان اصلاحطلبی دوم خرداد 76 بود، نکتهای است حکشده در اذهان عمومی. اینکه مؤلفههای بروز این جریان خواستههای مدنی و توسعه سیاسی، اجتماعی و فرهنگی بود هم موضوعی است بهنسبت قابلاجماع، آنچنانکه عبدالله ناصری از چهرههای شاخص اصلاحات در گفتوگویی به مناسبت هجدهمین سالگرد دوم خرداد به این موضوع اشاره میکند: «یکی از مهمترین و بزرگترین مؤلفههایی که میتوان به آن اشاره کرد، طرح بحث جدید توسعه سیاسی، اجتماعی و فرهنگی بود...، با توجه به ظهور نسل جدید در جامعه یعنی همان نسلی که در انتخابات 76 بهعنوان رأیاولیها به حساب میآمدند، این نیاز را در جامعه احساس کردند و مخاطبان جدید بهدنبال بحث گسترش جامعه مدنی بودند. در آنروزها با توجه به اینکه شاهد آغاز تحولات عصر جدید از نظر تکنولوژی و ارتباطات در جهان و بهتبع آن در ایران هم بودیم، این بزرگترین مؤلفهای بود که سرنوشت حوزه اجتماعی را تغییر داد». درباره روند شکلگیری اصلاحات و چرایی آن این گفتهها تنها اشارهای بود و بس؛ چه، دراینباره در سالهایی که اصلاحات پشت سر گذاشت، بسیار گفتهاند و نوشتهاند و شنیدهایم. اما اینکه آیا اصلاحات تمام شده یا به مرحله ایستایی رسیده است، بحثی پردامنه است که بهظاهر میان سیاسیون اختلافنظرهایی ایجاد کرده است. به اعتقاد بسیاری از چهرههای سیاسی اساسا اصلاحات روندی نیست که در نقطهای متوقف شود و بماند. هرچند ممکن است در دورههایی حرکت بطئی و آرام داشته باشد، همواره رو به جلو بوده، به افق مینگرد، نه آنجایی که هست. موفقیتهای جریان اصلاحطلبی در دوران هشتساله اصلاحات، ازجمله مواردی است که امروز بسیاری از دستاندرکاران عرصه سیاسی و تقنینی کشور به آن اذعان داشته و معتقدند دولت اعتدال باید از آنها بهره بگیرد و همین امر از دید صاحبان اندیشه سیاسی دلیلی است بر جاریبودن اصلاحات. دوم علاوهبر طرح و اجرای نظریه گفتوگوی تمدنها که دولت اصلاحات با آن بیش از دستاوردهای دیگر شناخته میشود، تلاش در مسیر توسعه فرهنگی از راه ایجاد بستر و فضای مناسب برای نشریات و رسانهها و نیز فعالیتهای دانشجویی و دانشگاهی از دیگر نقاط مثبت جریان اصلاحات در هشت سال عمر خود بود. اما تلاش برای رشد و توسعه کشور، چنان نقطه روشنی در کارنامه این دولت است که اصولگرایان نیز به آن اذعان دارند؛ همچنان که احمد بخشایش، نماینده اصولگرای مجلس، در گفتوگویی بدان تصریح میکند: «تلاش برای رشد و توسعه کشور و افزایش روابط خارجی، ازجمله نقاط مثبت دولت اصلاحات است که طبیعتا بهتر است آقای روحانی از آن بهره گیرد». از دیگر سو در عرصه اقتصاد، تقویت بنیه صندوق ذخیره ارزی، پایینبودن نرخ تورم، ثبات نسبی قیمت ارز و... از نقاط موفقیت دولت اصلاحات است که دولت فعلی نیز تلاش دارد در این عرصه نمره قابل قبولی در کارنامهاش ثبت کند. سوم البته در کنار موفقیتهای جریان اصلاحی، خواستههایی هم بیسرانجام و نافرجام ماند. رخدادهای نامیمونی هم در کنار این نافرجامیها قرار گرفت تا نمرههای منفی کارنامه اصلاحات را نیز از خاطرها پاک نکند. بههرروی این دولت نیز مانند سایر دولتها نقاط منفی قابل تأملی داشت. در کنار دولت، گروهها و احزاب اصلاحطلب نیز با عملکردهای تندروانه و گاه بیبرنامه، عاملی شدند برای هجمه جناح مقابل. چهارم دولت اصلاحات هشت سال را پشت سر گذاشت و در این مدت تلاش کرد گفتمان سیاسی و اجتماعی را جلوهای دیگر ببخشد. شاید توجه بیشازاندازه اصلاحطلبان به مقوله توسعه فرهنگی و سیاسی سبب شد اندکی از قافله اقتصاد دور بمانند و همین امر فرصتی شد برای طیفی نوظهور با نام آبادگران که یکی بعد از دیگری سنگرهای شورا، ریاستجمهوری و مجلس را فتح کند. اما نکته قابلتأمل در این میان این است که باوجود زاویه 180 درجهای دولت جدید با دولت اصلاحات، رئیس دولتی که نام مهرورزی را یدک میکشید گاهی برای عبور از موانعی به شاه کلیدهای اصلاحطلبانه متوسل میشد. هرچند هیچگاه بهصراحت به این امر اعتراف نکرد. پنجم دولت اعتدال به میدان آمد و فرمان مدیریت اجرائی کشور را به دست گرفت. دولتی با سابقه و عقبه نزدیک به اصولگرایی اما میانهرو و معتدل. از انتخابات 24 خرداد 92 دو سال بیشتر نمیگذرد؛ بنابراین اتفاقی که سبب شد گروه بزرگی از مردم به دولت اعتدال رأی دهند، هنوز در اذهان عمومی زنده است؛ کنارکشیدن کاندیدای اصلاحطلب بهنفع حسن روحانی و حمایت رئیس دولت اصلاحات و آیتالله هاشمیرفسنجانی از او. نتیجه این شد که نزدیک به 20 میلیون رأی به صندوقها ریخته شد و بهگفته بسیاری کارشناسان درصد بالایی از این آرا از آنِ هواداران و طرفداران اصلاحات بود. آخر با توجه به آنچه مرور شد، با یادآوری نقاط مثبت کارنامه اصلاحات و فراموشنکردن اشتباههای این جریان و مرور روزها و ساعتهای منتهی به انتخابات ریاستجمهوری سال 92، دور از ذهن نیست اگر این نتیجه گرفته شود که اصلاحات «پویا»ست نه «ایستا». هرچند گاهی آرام و سربهزیر و دستدرجیب، در جاده پررفتوآمد سیاست از کناره میگذرد تا گذرگاهی بیابد برای ورود به جاده اصلی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.