اما و اگرهای توسعه کشت گلخانهای
عبدالحسین طوطیایی . پژوهشگر کشاورزی
برنامه توسعه کشت گلخانهای از دو، سه دهه گذشته در روندی آرام و با هدف کاهش بیکاری در جوانان جویای کار یا اسکان عشایر کوچرو در اولویتهای وزارت جهاد کشاورزی و تسهیلات اعطایی بانکها قرار گرفته بود. این برنامه در قالب توسعه و احداث شهرکهای گلخانهای بهخصوص در دوره دولتهای نهم و دهم (باز هم با هدف افزایش اشتغالزایی) شتاب بیشتری گرفت. بررسی و مطالعات فازهای 1 و 2 شهرکهای پیشنهادی در این سالها، توسط بعضی مشاوران اما با اعداد و ارقام آرمانی که درجهت برآورد تولید، افزایش بازده آبیاری و چهبسا ارزآوری آن انجام شده بود، هر کارفرمای بدون نگرانی از نتایج منفی را به ادامه کار تشویق میکرد. شرح بررسی شهرکهایی که با سرعت و براساس سازههای کلیشهای و بدونمحاسبه منابع آب پایدار در دولتهای نهم و دهم به دولت یازدهم به ارث رسیده است، به مجالی بیشتر نیاز دارد. نگارنده در خلال یک بررسی میدانی که در استان سیستانوبلوچستان در چندین سال قبل انجام داد، در جستوجوی چرایی غیرفعالبودن بسیاری از این گلخانهها بود. ازآنجاکه تولیدات اکثر این گلخانهها خیار و گوجهفرنگی بود و بدونارزیابی از کشش بازار منطقه افزایش یافته بودند، موجب زیان برای تولیدکنندگان نوپا و بهخصوص منابع پرداخت تسهیلات شدند.
با توجه به روال قاچاق مواد سوختی و از جمله گازوئیل در مرزهای جنوبشرقی که باوجود کنترل صورت میگیرد، بعضی صاحبان این گلخانهها به فروش و قاچاق سهمیه گازوئیل خود مبادرت کردند. بدونتردید موارد مشابه فراوانی در سایر نقاط دنیا تاکنون رخ داده است؛ بهعنوان مثال در چند دهه قبل، جمعیت مارهای بوآ در دهلی هندوستان مخاطرهآمیز شده است و دولت هند ناگزیر شد شهروندان را به کشتن این مارها تشویق و در ازای ارائه هر مار مرده مبلغی را پرداخت کند. بررسی مزیت درآمدی این برنامه برای شهروندان تنگدست موجب شد که گروهی به پرورش و تکثیر مار بپردازند که به نتیجهای کاملا متفاوت با برنامه دولت انجامید. چنین بررسیهایی نشان از آن دارد که برای اجرای برنامههای توسعهای بایستی بررسی همهجانبه انجام داد و همه پیامدهای حاشیهای آن را همچون شطرنجبازی ماهر موردتوجه قرار داد. در دوساله اخیر تأکید و حمایت از توسعه شهرکهای گلخانهای و البته این بار با هدف کاهش مصرف آب از زمره فوریتهای وزارت جهاد کشاورزی بوده و کماکان است. آیا بایستی به برنامهریزان و مجریان این اولویت همسویی یا بازدارندگی از این روند را توصیه کرد؟ بهطور قطع آینده اجتنابناپذیر کمآب کشورمان در راستای تولید محصولات بهاره و تابستانه در قالب کشت گلخانهای خواهد بود، اما اگر با بررسیهای تکپارامتری و بدون نگاه به پیامدهای زنجیرهای آن به این توسعه بپردازیم، بر سرنوشت شهرکهای گلخانهای همان خواهد رفت که در شهر دهلی یا زابل رخ داد. از نکات محوری پیشنهادی میتواند توسعه در عرصه پایاب سدها (و نه منابع زیرزمینی) و پاسخگوشدن قانونی و قضائی مشاوران و حتی مجریانی باشد که تحلیلهای همهجانبه در اینباره نداشتهاند. اما مهمترین نکته بررسی نیازهای مصرف داخلی و امکان صادرات پایدار تولیدات مختلف این گلخانهها و اطمینان از جایگزینی آنها با زراعتهای مزرعهای و گسترده است. اگر برآورد دقیق صورت نگیرد، همگان از نتایج آن زيان خواهند ديد؛ همگانی که تولید میکنند و نیز منابع اعطای تسهیلات (در حقیقت دولت و منافع ملی)، بیکاران بیشتری که از کشت و کار گلخانهای خاطرات تلخی داشتهاند و سرانجام محصولات انباشتشده بیخریداری که وزارت جهاد کشاورزی ناگزیر با آن درگیر خواهد شد. کشور همسایه ما (ترکیه) از نظر تولیدات گلخانهای بهعنوان کشوری توسعهیافته تلقی میشود. چه خوب بود اگر تنها با هدف دریافت سیستم و فناوریهای بهکارگرفته آنان گذری آموزشی به آن خطه میداشتیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.