دشواریهای سفر به منظومه «پلوتو»
نگاهی به مأموریت «افقهای نو»
احسان سنایی
اطلاعات ما از منظومه تنها و دوردست پلوتو، در قیاس با آنچه از دیگر اعضای منظومهشمسی میدانیم، بهشدت اندک است، دلیل این موضوع نیز در حقیقتی آشکار نهفته است تاکنون پای هیچ کاوشگری به آنجا باز نشده است. بُعد سرسامآور مسافت، نیاز به ارسال پرتابه با سرعتی بیشتر از هرآنچه تاکنون به فضا پرتاب شده، تأمین انرژی ادوات علمی در نبود نور خورشید و تضمین دوامشان در سرمای مهلک آن نقطه از فضا، فقط بخشی از موانع فراوان و دلایل رد دهها پیشنهادی بود که طی چندین و چند دهه، کاوش این گوشه جامانده از منظومهمان را به تعویق میانداخت. اما بالاخره ورق برگشت و فناوریهای تازه موانع را به سمت «افقهای نو» از پیشِرو برداشتند.
سفیری برای سرزمینهای سرد افقهای نو، کاوشگری نسبتا کوچک به ابعاد یک پیانو معمولی است که وزن آن با احتساب سوخت، به 478 کیلوگرم میرسد. انرژی الکتریکی کاوشگر از یک پیل گرماهستهای (محتوی 11 کیلوگرم دیاکسید پلوتونیوم) تأمین میشود هرچند مقدار این انرژی در تمام طول مأموریت از مصرف برق همزمان دو لامپ صد وات تجاوز نمیکند. درواقع مصرف برق کلیه هفت ابزار علمی مستقر بر افقهای نو، رویهمرفته بین دو تا 10 وات است. ارتباط با مرکز فرماندهی مأموریت نیز از طریق یک آنتن رادیویی دوربُرد به قطر تقریبا دو متر انجام میشود. بههنگام رسیدن کاوشگر به پلوتو نیز به دلیل بُعد سرسامآور مسافت، هر فرمان عملا با تأخیری 9ساعته به کاوشگر خواهد رسید. طراحی فلاسکمانند بدنه کاوشگر، دمای درون محفظه را تا حد دمای اتاق نگه میدارد، هرچند فضای پیرامون فضاپیما فقط چند ده درجه از صفر مطلق گرمتر است. افقهای نو در 19 ژانویه 2006، سوار بر موشک سنگینوزنی از نوع اطلس V-551، با سرعت مجموع 16 کیلومتر بر ثانیه (بههنگام خاموشی آخرین موتور تصحیح مدار کاوشگر در فضا) رهسپار ژرفای منظومه شمسی شد. افقهای نو هماینک رکورد بیشترین سرعت ارسال پرتابه به فضا را در اختیار دارد. مأموریتهای آپولو در دهه 70 میلادی، فاصله زمین تا مدار ماه را سهروزه طی میکردند، حال آنکه افقهای نو همین مسافت را 9ساعته پیمود. اما مسیر این سفر، مستقیما به سمت پلوتو نبود. با گذشت 13 ماه از پرتاب، کاوشگر از کنار مشتری گذشت تا علاوه بر کالیبرهکردن تجهیزات علمی خود، از مزیت چهار کیلومتر بر ثانیه سرعت افزوده طی «مانور قلابسنگ» هم بهرهمند شود. بهاینترتیب، افقهای نو با گذر از کنار مشتری نهایتا با سرعت 21 کیلومتر بر ثانیه، به راه خود ادامه داد تا 9 سال بعد، در 14 جولای 2015، از نزدیکترین فاصلهاش تا پلوتو بگذرد. افقهای نو یک مدارگرد نیست، بلکه مثل مأموریتهای وویجر (Voyager) که در دهههای 70 و 80 میلادی، به ملاقات هرچهار سیاره گازی منظومهمان رفتند، بهسرعت از کنار پلوتو میگذرد و حین همین گذر کوتاه است که اطلاعاتی را به زمین مخابره خواهد کرد. اما چرا؟ چرا پس از گذشت 9سال، نهایتا 9هفته (و بهتر آنکه بگوییم فقط نیمساعت از آن) عمر مفید این فضاپیما در قلمرو پلوتو محسوب میشود؟ «آلن استرن»، دانشمند ارشد افقهای نو، دراینباره به نگارنده میگوید: «ما به دو علت تمایلی برای توقف نداریم. مهمترین آن این است که اگر در پلوتو توقف کنیم، نمیتوانیم در اجرام باستانی کمربند کوییپر که بازماندههای فرایند تشکیل سیارات هستند و جزئی مهم از این مأموریت به حساب میآیند، کاوش کنیم. تازه اگر هم خواسته باشیم، سوخت کافی برای توقف نداریم، چراکه انجام چنین مانوری به حدود صد تُن سوخت احتیاج دارد!» حال که امکان توقف نیست، باید حداکثر بهره را از این زمان نسبتا کوتاه برد. بههمین منظور، عملیات کاوش رسما از پنج ماه پیش از نزدیکترین گذر کاوشگر از کنار پلوتو عملا آغاز شده است و تا 9 ماه بعد از آن نیز ادامه خواهد یافت. به عبارت دیگر، رویهمرفته 14ماه است که از این بین، فقط نیمساعت از آن بهعنوان نزدیکترین گذر کاوشگر از کنار پلوتو محسوب میشود. اما بزرگترین چالش پیشِروی این مأموریت، چیز دیگری است: نحوه انتقال دادهها به زمین. سرعت مخابره دادههای دریافتی از این کاوشگر حین عبورش از نزدیکی مشتری، تقریبا 38 کیلوبیت بر ثانیه بود اکثر مودمهای ساده امروزی هم سرعتی بهمراتب بیش از این مقدار دارند. این بدینمعناست که در پلوتو، وضعیت حتی از این هم بدتر خواهد بود: با سرعت پیشبینیشده 600 تا هزارو 200 بیت بر ثانیه، فقط ارسال یک عکس ساده به زمین، چندین ساعت طول میکشد و دریافت زنده کل دادههای ارسالی از پلوتو (به یاری قدرتمندترین گیرندههای رادیویی زمین)، نیز به یک ماه تمام زمان نیاز دارد. از آنجاکه استفاده مداوم از گیرندههای غولپیکر زمینی، آنهم بهمدت یکماه، عملا غیرممکن است، دانشمندان دادههای دریافتی را طی 9 ماه تمام در حافظه فضاپیما ذخیره میکنند و فقط نسبت به ثبت حساسترین اطلاعات (آنهم چند روز یا حتی چند هفته پس از انجام نزدیکترین گذر)، اقدام خواهند کرد. پس از گذر کاوشگر از کنار پلوتو، هیأت علمی آن موظفند تا یک یا دو جرم از اعضای کمربند کوییپر (با قطر بیش از 50 کیلومتر) را که تا آن زمان حتما به چشم دوربینهای کاوشگر آمدهاند، بهمنظور انجام گذرهای بعدی انتخاب کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.