تغییر استراتژی كلان ایالات متحده آمریكا
فرشید جعفری . استادیار روابط بینالملل
مفهوم رابطه در سیاست بینالملل دو معنا دارد، در معنای اول رابطه بهمعنای تعامل و روابط میان دولت- ملتهاست و در معنای دوم موقعیت و وضعیتی است كه دولتها در رابطه با یكدیگر قرار دارند. در واقع چگونگی قرارگرفتن آنها یا نحوه صفآرایی آنها در قبال یكدیگر است. فهم درست سیاست بینالملل در گرو فهم رابطه قدرتهای بزرگ در معنای دوم است. برای فهم این رابطه فهم استراتژیهای كلان آنها و نه سیاست خارجی، ضروری است. با این هدف در این یادداشت استراتژی كلان ایالات متحده آمریكا از چشم «بری پوزن» (BARRY POSEN) از نویسندگان برجسته سیاست بینالملل موردبررسی قرار میگیرد. پوزن در مقالهای تحتعنوان استراتژی جدید کلان ایالات متحده آمریکا مینویسد، بعد از فروپاشی قدرت اتحاد جماهیر شوروی استراتژی كلان ایالات متحده در چارچوب مفهومی هژمونی لیبرال تدوین شد. اما پوزن این استراتژی را غیرضروری، زیانبخش، پرهزینه و بیفایده توصیف میكند كه كارایی ضعیفی داشته است. ارزیابی منفی پوزن از این استراتژی تحتتأثیر سه رخداد اساسی بوده است؛ گسترش ناتو به شرق، جنگ كوزوو و جنگ عراق. بسط تعهدات ایالات متحده نهتنها تأثیری در ارتقای امنیت ملی ایالات متحده نداشته، بلكه خصومت روسیه را نیز تشدید كرده است. جنگ كوزوو جنگ گزینشی بود كه بر پایه اطلاعات ضعیفی توجیه شده بود. جنگ عراق نیز تكرار اشتباهات جنگ كوزوو بود كه هم مقیاس آن بزرگ بود و هم هزینه آن بیشتر. جاهطلبیهای سیاسی ایالات متحده كه تناسبی با نیازمندیهای امنیت ملی ایالات متحده نداشت، هزینههای نظامی آن كشور را بهشدت افزایش داد. از این چشمانداز است كه به بیان پوزن، ایالات متحده نیازمند یك دگرگونی در استراتژی كلان خود است. ایالات متحده مانند سایر دولت- ملتها دلمشغول حاكمیت، حفظ تمامیت ارضی و امنیت ملی است، اما با وجود این توسعه، نیروی نظامی پرهزینه و توسل به زور وحشتناك است. با اینكه نمیتوان انكار كرد كه یك ابرقدرت نظامی، هر لحظه باید آمادگی توسل به قدرتش را داشته باشد اما نباید جزء اولویت اول استراتژی كلان موردارزیابی قرار گیرد. با عنایت به مباحث فوق پوزن، دگرگونی استراتژی كلان ایالات متحده را ضروری میداند. از این رو، استراتژی «خودداری» جایگزین استراتژی «هژمونی لیبرال» میشود. با عنایت به تأثیرگذاری ایالات متحده بهعنوان یك بازیگر عمده، میتوان استدلال كرد كه هرگونه تغییر در موقعیت آن دولت در سیاست بینالملل میتواند پیامدهای عمیقی بر تحولات جهان باقی گذارد. تغییر جایگاه و موقعیت یك قدرت بزرگ و اتخاذ استراتژی كلان جدید میتواند ائتلافها و اتحادیههای مناطق را دستخوش تحول کند. كمااینكه این دگرگونی در منطقه خاورمیانه در دوره دوم ریاستجمهوری «باراك اوباما»، رئیسجمهوری آمریکا، بیشتر محسوس است؛ حتی میتوان توافق هستهای با ایران را در این چارچوب ارزیابی كرد. استراتژی جدید ایالات متحده بنا به سخنان پوزن، به عناصر ذاتی و طبیعی ایالات متحده توجه میکند؛ عناصری كه دفاع از كشور را تسهیل میكنند. ایالات متحده در مقایسه با سایر دولتها بهقدر كافی ثروتمند و توانمند است؛ بنابراین بیش از سایر دولتها قادر به تأمین امنیت خویش است؛ ازهمینرو منطقی نخواهد بود كه مرزهای دفاع نظامی و سیاسیاش را بیش از حد گسترش دهد. این كشور در قالب استراتژی خودداری باید بر تعداد محدودی از تهدیدها متمركز شود و در برخورد با این تهدیدها دقت و میانهروی را سرلوحه خویش قرار دهد. در چارچوب این استراتژی صرف انرژی برای جهانی كه سرسخت است، هوشمندانه نیست. این انرژیها را باید صرف ساختن دوباره ایالات متحده كرد كه هنوز نیازمند كارهای بسیاری است. آمریكا در این استراتژی امنیت خود را موسع تعریف نمیكند. چه اگر دست به چنین كاری زند بار مسئولیت تأمین امنیت دولتهای دیگر را نیز باید بر دوش كشد. از بُعد امنیتی، آمریكا با سه چالش مواجه است: 1-حفظ توازن قدرت در اوراسیا 2-مدیریت تكثیر سلاحهای هستهای 3-مهار سازمانهای تروریستی بینالمللی.
استراتژی «خودداری» در رابطه با چالش نخست میگوید آمریكا باید با ارزیابی دقیق از وضعیت اوراسیا به بهترین وجه منابع خود را در آنجا حفظ کند. متحدان اروپایی بهسهولت قادر به حفظ امنیت خویش هستند و روسیه نیز بههیچوجه كاندیدایی برای هژمونی نیست. جمهوری خلق چین نیز حداكثر به یك هژمونی منطقهای دست مییابد. دولتهای دیگر در آسیا توانمندی قابل ملاحظهای برای حفظ موازنه با چین دارند. این استراتژی درباره چالش دوم میگوید ایالات متحده باید برای كندكردن تكثیر این تسلیحات بكوشد و دارندگان سلاحهای هستهای را به دولتها و نه گروههای فراملی و دولتی محدود كند. آمریكا باید همكاری خود را با آن دسته از دولتهایی كه سلاحهای هستهای در اختیار دارند، گسترش دهد تا كنترل لازم را بر آنها اعمال كند. درباره چالش سوم باید گفت ایالات متحده برای مقابله با گروههای تروریستی جاهطلب، همکاری میكند تا سیستمهای دفاعی و جمعآوری اطلاعات از این گروهها را ارتقا بخشد. مطابق این استراتژی جنگ برای استقرار دموكراسی بذر مقاومت ناسیونالیستی میپاشد و موجب تشدید خصومتهای جمعیتهای محلی علیه آمریكا و تروریسم میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.