گفتوگو با همایون سلیمی، هادی جمالی و رضا خدادادی
خون را به تصویر نمیکشیم
آرزو جعفریان: «لایههای انتزاع » عنوان نمایشگاهی از سه استاد آکادمیک هنر است که این روزها در گالری بوم برپا شده است. همایون سلیمی، هادی جمالی و رضا خدادادی كه هر یک سالیان متمادی است در معتبرترین دانشگاههای هنری ایران نقاشی تدریس میكنند؛ در این نمایشگاه نمونههایی از مهمترین دورههای کاری خود را ارائه کردهاند؛ آثاری که با تماشای آنها و اندیشیدن دربارهشان، میتوان به نوعی آبستره خاص ایرانیزه نائل آمد كه دستمایههای شعری در بطن آنها راه یافته است.
«لایههای انتزاع» عنوان جالبی برای این نمایشگاه است. درباره چگونگی این حضور و انتخاب عنوان نمایشگاه بگویید؟ جمالی: یک هنرمند وقتی میخواهد اثری را خلق کند، با لایهلایهکردن فضاهای جدید به آنچه میخواهد میرسد و گاهی نیز از حالت آبستره خارج میشود. از سوی دیگر، آبستره، دنیای وسیعی دارد و شیوههای بیانی خاص خود را میطلبد، افراد متفاوتی در این زمینه کار کردند و هر کدام فضای شخصی خود و یافتههایشان را دارند. خوشبختانه «لایههای انتزاع» نمایشگاه موفقی بوده و تا امروز استقبال خوبی از آن شده است. بیننده میداند با دیدن این آثار، با وجوه دیگری از آبستره و انتزاع آشنا میشود، چراکه هر کدام از ما سه نفر نگاه خود را داریم. خدادادی: بهنظر من جستوجو در لایههای انتزاع بوده است نه لایههای اجرائی، احساس میکنم هرکدام از این آثار لایههای عمیقتری را از آبستره نشان میدهند. البته جای خالی استادان دیگر این عرصه را نیز احساس میکنم، زیرا کسانی هستند که در این مسیر تمرکز دائمی و حرفهای دارند و میتوانستند در این نمایشگاه حضور داشته باشند هرچند به دلایلی جای آنها خالی است. بااینحال، این نمایشگاه اتفاق خوبی است، گرچه دوست داشتم به صورت انفرادی این اتفاق میافتاد، چراکه هر کدام از ما مدعی هنر آبستره در ایران هستیم و هر کدام ظرفیت پرکردن نمایشگاه را داریم، اما بودن در کنار دوستان اتفاق خوشایندی است و مخاطب میتواند سه نوع متفاوت از هنر آبستره را در یک جا ببیند. سلیمی: چون کارها انتزاعی بود باید عنوانی هم میداشت و چه نامی بهتر از این میتوانستیم انتخاب کنیم... . در دهه 70، هنر آبستره بسیار موفق بود و از دورهای به بعد رو به افول رفت و فیگوراتیو به جولاندادن پرداخت. با برگزاری این نمایشگاه در گالری بوم و در بهترین زمان ممکن، بهنظر میرسد هنر آبستره در حال زندهشدن است. دراینباره چه نظری دارید؟ جمالی: این موضوع از جهاتی درست و از جهات دیگری درست نیست. از زمانی که بیینالها و حراجها برگزار شد، به غیر از نقاشیخط، پرترههای بزرگ بسیار مورد استقبال قرار گرفت و این موج به ایران هم رسید. اما آبستره همیشه جذابیت خودش را دارد. درست است که در یک برههای افت میکند، اما بهموقع نیز مطرح میشود و این نیازمند صبر است. خوشبختانه امروز آبستره دوباره مطرح شده و کارهای جدید به عرصه آمده و آبستره در حال بازگشت به جایگاه خودش است. خدادادی: بهنظر من، این جدال همیشه بوده است، اما برای من اهمیتی ندارد، زیرا من هرگز برای ورود بازار و اقتصاد، کار نکردم. من برای ایجاد یک فلسفه کار کردم و همچنین برای اینکه عشق و علاقهای را که به آن معتقد هستم در آثارم جاریوساری کنم، کار کردم به همین دلیل برایم فرقی نمیکند که الان چه هنری مورد قبول و استقبال است. در این سالها به سمتوسوی خاصی نرفتم، اگرچه کارهای انتزاعی متفاوتی انجام دادم و توان فیگوراتیو را نیز دارم، اما احساس نیاز نکردم تا سبک و شیوهام را تغییر دهم. قطعا هرگاه احساس کنم با هنر فیگوراتیو بهتر میتوانم حرفهایم را بزنم، این کار را انجام میدهم، شاید حرف من به ذائقه بسیاری خوش نیاید، اما درک و ارتباط برقرارکردن و خوانش یک اثر انتزاعی، بسیار مشکلتر از یک اثر فیگوراتیو است. شما در آن نشانههایی میبینید که بهسرعت میتوانید آن را بازخوانی کنید، اما در آبستره اینگونه نیست. اینکه شما بتوانید درک عمیقی از آبستره داشته باشید، بسیار دشوار است. من حرفم را برای آدمهای عادی و سطحی نمیزنم که فیگوراتیو کار کنم، برای کسانی میگویم که زبان من را بفهمند و شاید خیلی تلختر، افراطیتر و اکسپرسیوتر صحبت کرده باشم، اما دوست نداشتم حرفی که میزنم را همه بفهمند. دوست دارم وقتی حرف میزنم تعداد انگشتشماری از آدمها بفهمند که چه میگویم و این باعث سعادت است. منظورم این نیست که مخاطب من باید بسیار خاص باشد، اما نباید انتظار داشت یک اثر هنری را با یکسری فلسفه خاص و تخصص ویژه فهمید. من هنر آبستره را در قالب سبک نمیدانم، سبک یک منش و تفکر و جهانبینی نیست. دوران سبک آبستره گذشته، سبکها متولد میشوند، اما هیچگاه نمیمیرند. هنرهایی که اصالت دارند را به سادگی نمیتوان بهدست آورد و با آنها زندگی کرد. این هنرها ریشههای عمیقی در زندگی، تمدن و فرهنگ آدمها دارند و بهراحتی نمیتوان آنها را کنار گذاشت. زمانی که عکاسی بهوجود آمد همه با نقاشی خداحافظی کردند، اما یکی، دو قرن بعد، نقاشان نشان دادند اینگونه نیست و نقاشی جایگاه خود را حفظ خواهدکرد. اگر ما سه هنر ادبیات، موسیقی و نقاشی را هنر شاخص بدانیم، آنها دائما در حال تولد هستند و هیچگاه تمام نمیشوند. سلیمی: سالهای 84 و 86 بود که برای تکمیل پایاننامهام به ایران آمدم و مروری بر آثار نقاشان در فرهنگسرای نیاوران داشتم. در آن زمان تفکرات و نوع دیدگاهها بسیار متفاوت از امروز بود، امروز آبستره هم کلاسیک شده است و موارد دیگری حرف اول را میزنند، اما همچنان دیده میشوند و هرکدام مخاطب خاص خود را دارند. جناب سلیمی، در دورههای خاصی شما روی معماری و طبیعت کار کردید؟ من نوعی نوستالژی نسبت به طبیعت داشتم و بسیار هم آن را دوست دارم. یک دوره نمایشگاه «حجم سبز» را کار کردم که نمایش درختچههای بونسای است که اغلب در سنگ کاشته شدهاند و این به دلیل علاقهام به طبیعت بود. مدتی هم برمبنای معماری شهرهای مختلف، کلاژ کار کردم. نقاشیهای انتزاعی که در ایران کار میشود، اغلب رنگوبوی شرقی دارند و نشان میدهند هنرمندش از کجا آمده است، در آثار شما هم میتوان این رنگوبو را بهخوبی حس کرد. نظرتان دراینباره چیست؟ سلیمی: کارهای من با فرهنگ ایرانی رابطه مستقیم دارد. با سفال، مینیاتور، کالیگرافی، معماری، موسیقی و... هر چند این دوره آخر کارهایم است، اما قصد ندارم دیگر روی این سوژهها کار کنم. قبل از اینکه آبستره کار کنم، روی موضوعات قدیمی و فیگوراتیو کار میکردم و تحت تأثیر نقاشانی بودم که خودشان تحت تأثیر شرق بودند. استاد راهنمای من در دانشگاه سوربن مرا مجبور کرد درباره کار خودم کار کنم و این خیلی سخت بود، اما شروع به کار کردم و به ایران آمدم و به منطقه مادریام، کاشان، سفر کردم. در ابیانه، کاشان و یزد رابطههای بسیاری بین نقاشی و معماری فضاهای آنجا پیدا کردم و تا توانستم، عکس گرفتم. وقتی برای دفاع از پایاننامهام به فرانسه برگشتم، فکر میکردم کار روی این عرصه تمام شد، اما این اتفاق نیفتاد و من همچنان این رابطهها و عناصر را در کارم حفظ کردم. در همین حین، بافت نیز به سراغ آثارم آمد و این راه تاکنون ادامه پیدا کرده است. آقای جمالی، در کارهای شما نشانههایی از حرزها، رمزها و نوشتهها وجود دارد. این نقوش از کجا نشئت میگیرند؟ جمالی: من در خانوادهای در شیراز به دنیا آمدم که اصلیت آن به سلسله قاجار بازمیگشت. خانه ما معماری قاجاری داشت. کاشیکاری، نقاشی روی سقف، پشتبام کاهگلی، مقرنس و حوض و ماهی از ویژگیهای اصلی آن بود و من در این فضا بزرگ شدم. همه اینها در ذهن من ماند و بهعلاوه، برایم بسیار دوستداشتنی است. وقتی به اتود طرحها روی آوردم، متوجه شدم فرمهایی مانند این برایم جذابتر است. من موتیفها را حتی دستهبندی هم کردهام؛ بعضی از آنها مهر است، بعضی حرزنویسی است، بعضی دعانویسی و نقوش هندسی که همگی آنها به کارهایم وارد شد. البته این موضوع خیلی سابقه ندارد، بلکه شش، هفت سال است در کار من پیدا شده است. آنچه در گالری بوم به نمایش گذاشته شده، حاصل کار من در 15 سال گذشته است. استفاده از این نقشها و همینطور خط شکسته نستعلیق برای من جذاب است، چون به نقوش و خط دستنوشتههای خانوادگی مانند قولنامهها و قراردادها بسیار علاقه داشتم. در سالها 85 کارهایم کمی رنگیتر شد و موتیفها بیشتر شدند، اما الان باز رنگها کم شده است که این به علایق من بازمیگردد. آقای جمالی، یکی از آثارتان بهتازگی در چهارمین دوره حراج تهران، 22 میلیون تومان چکش خورده است، نظرتان را درباره حراج تهران بگویید؟ هادی جمالی: اثری که از من در حراج تهران چکش خورد، شبیه به یکی از کارهایم در نمایشگاه حاضر در گالری بوم است زیرا به فاصله زمانی کوتاهی از هم کار شدهاند. این کار که عنوان هم ندارد بین هشت تا 12 میلیون تومان قیمتگذاری شده بود که در چهارمین حراج تهران، 22 میلیون تومان چکش خورد. حراج تهران چهار سال است فعالیت میکند و در این چهار سال توانسته در هنرهای تجسمی کشور برکت ایجاد کند. سطح آثار و قیمت آثار هنرمندان در این مدت نیز بالاتر رفته که این نیز برای هنرمندان بسیار مطلوب است و از این راه میتوانند درآمدی کسب کنند. از طرف دیگر توجه بسیاری از سرمایهداران که در زمینههای دیگر سرمایهگذاری میکردند به این سمت جلب شده است. آنها آثار هنری نقاشی، عکس و مجسمه میخرند که این امر بسیار مبارکی است و میتواند تأثیر زیادی روی فروش آثار هنرمندان بگذارد تا از لحاظ مادی تا حدی تأمین شوند. برگزاری چنین حراجی نیز میتواند برای دانشجویان هنرهای تجسمی بسیار جالب توجه باشد، زیرا میتوانند به خانوادهشان بگویند عالم هنر، عالمی نیست که در آن، هنرمند در فقر به سر ببرد، بلکه کسی که هنر میخواند میتواند زندگی خوبی هم داشته باشد. یک دانشجوی هنر میتواند به پدر و مادر خود بگوید آثاری هنری در ایران وجود دارد که به قیمت دو میلیارد و 800 هزار تومان فروخته میشود. بنابراین میتواند به رشتهای که در آن تحصیل میکند علاقه بیشتری نشان دهد و اعتقاد بیشتری به خود و کارش داشته باشد. آقای خدادادی درباره نگاهتان به هنر و استفاده از متریال صحبت کنید... . خدادادی: خانه پدری من در اردبیل باقی مانده دوران صفوی بود، اما با شدتگرفتن موج تجدد در سالهای قبل از انقلاب، خراب و بهجای آن یک بنای مدرنیستی ساخته شد. این ساختمان دارای همان شیوهها و حتی متریالی بود که بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی با آن ساخته شده بود. گرچه من تا نوجوانی در آن خانه زندگی کردم، اما زادگاهم برای من بسیاردوستداشتنی است و این ریشه و خاطره خانه پدری بر من بسیار تأثیر گذاشت و باعث شد دوسال پیش که پدرم فوت کرد، مجموعه خانه پدری را کار کرده و در گالری «هفت ثمر» به نمایش گذاشتم. من به شکل جدی از 11سالگی مجسمهسازی و نقاشی کار میکردم و فیگورهایی مانند ونوس را برای خودم میساختم. بعدها نقاشی خواندم و به شما میگویم که بسیار خوب میتوانم کار فیگوراتیو انجام دهم، اما مسئله این است که هیچگاه نمیخواهم چنین کارهایی انجام دهم. همیشه کانسپت و مفهوم است که در اجرای آثارم مرا به سمت متریال میکشاند و مواد را در خدمت ایده خود قرار میدهم. من با نگاه، حس و مطالعاتی که انجام میدهم، متریال و شکل کار را انتخاب میکنم. به خاطر دارم زمانی فیگورهای کریهی میساختم که به نظر خودم درون آدمها را نشان میداد، اما زمانی رسید که فکر کردم چرا اینقدر زشت کار میکنم و کسی که میخواهد این کار را بخرد چطور باید آن را به دیوار خانهاش آویزان کند. آن زمان آدمها برایم مهم بودند و من از تناقض درون و بیرون آدمها ناراحت بودم، اما بعدها فکر کردم چه اهمیتی دارد آدمها چگونه هستند؛ زیرا بیکرانههای بسیاری در جهان برای نشاندادن وجود دارد. مجموعه «حیرانی» شما در نقاط مختلف دنیا به نمایش درآمده است و گویا شما آن را با تأثیر از اشعار مولانا خلق کردهاید... . خدادادی: من از کودکی به دیوان شمس علاقه داشتم، هنوز هم این کتاب تنها کتابی است که آن را هر شب میخوانم و به نظرم این کتاب عاشقانهترین دلنوشتههای یک انسان بزرگ است. اتفاقی که در «حیرانی» افتاد متفاوت بود. پیش از آن من کتیبهها و فضاهای معماری را کار میکردم، اما چون اهل سفر هستم و هرازگاهی به همراه همسرم به طبیعتگردی میروم، زمانی رسید که در طبیعت حیران شدم. هرچند نیت من این نبود که آن طبیعت را دوباره تصویر کنم و به دنبال راهی برای این کار میگشتم و از همان ابتدا میخواستم آن روحی که در اشعار مولانا وجود داشت هم در این کارها وجود داشته باشد، شیوهای که میخواستم این کار را انجام دهم برایم بسیار مهم بود، به همین جهت بارها و بارها برای این کار تلاش کردم. نمایش یک فضای عرفانی و برگردان یک فضای خلقت به وجه تجسمی، هدف من بود و به دنبال استفاده از ضربات محکم قلممو یا یک بیان اکسپرسیو برونگرا نبودم. در تکتک خطهای من تمرکزی نهفته است که وقتی آنها را میکشم گویی جانی از من خارج میشود، چون در کشیدن آنها هیچ اشتباهی نباید وجود داشته باشد. من هیچگاه دورههای تاریخیام را بیحسابوکتاب کار نکردهام؛ چون در لایههای عمیق این کارها موضوعاتی هست که دوست ندارم هر کسی آن را بفهمد و میخواهم آن را با کسانی که با موضوع آشنا هستند، شریک شوم. «حیرانی» در دوره قبل از «نوستالژیها»ی من شکل گرفت و مخاطبان بسیاری داشت، اکنون هم گاه کاری را در ادامه این مجموعه انجام میدهم، اما از آنجا که از تکرار خودم متنفر هستم و معتقدم در حال تغییر هستم، آن را به همان شکل ادامه ندادم، در واقع چون بسیار به آن مجموعه ابراز علاقه شد، آن را متوقف کردم. من از پول بدم نمیآید و معتقدم هنرمند باید بهترین خانه یا ماشین را داشته باشد، اما باید ابتدا هنرمند باشد، بعد به اینها برسد، نه اینکه به خاطر رسیدن به اینها خودش را تکرار کند. کارهای این دوره در زمانهای مختلف تغییر کرده است، آثار ابتدایی آن رنگینتر و شادتر هستند؛ درحالیکه فضا در بخش بعدی این مجموعه تغییر کرده و نوعی آشفتگی و غم را نشان میدهد. بههرحال من با همین آثار حرفهایم را میزنم، اگر بخواهم خشونت را نشان دهم خون را به تصویر نمیکشم، بلکه معتقدم با زیبایی طبیعت آنچه میخواهم را نشان میدهم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.