گفتوگو با «ایران درودی» نقاش:
منتظر حمایت دولت نباشیم
عسل عباسیان: ايران درّودي در هفتادونهمين تابستان زندگياش همچنان به آفرينش هنري مشغول است. او شبها تا صبح قلممو به دست، بر بومهای سپید، نقش میزند و پرتوان، مشغول نقاشی است. اين بانوي نقاش در گفتوگوی پیشرو، وضعیت هنرمندان مسن را در ایران با آنچه در نمونههای خارجی، بهویژه در فرانسه دیده مقایسه کرده است.
بزرگترین چالش یک هنرمند مسن که روزگاری هر کجا پا میگذاشته مورد توجه و احترام بوده، چیست؟ دغدغه هر انسانی مرگ است و چگونگی مردن. مرگ، هنرمند و غیرهنرمند نمیشناسد. وظیفه دولت در قبال افرادی که روزگاری نقشی بزرگ در پیشبرد مقاصد فرهنگی داشتهاند و اکنون ممکن است بهدلیل بالارفتن سن، از توان پیشین برخوردار نباشند چیست؟ در کشورهای غربی خانههایی به نام خانه هنرمندان وجود دارد که تمامی هزینه اقامت در آن را بیمههای اجتماعی پوشش میدهند. این خانههای وسیع مجهز به پزشک و پرستار و انواع لوازم پزشكی مورد نیاز بیماران است که معمولا در محلههای خوب با فضای وسیع انتخاب شدهاند. به طور کلی وظیفه دولت برای اشاعه هنر در کشورمان، پشتیبانی و حمایت از هنرمندان در مراحل مختلف زندگی است.؛ چون در باور من، دانشمندان و هنرمندان هستند که با خلق آثارشان تاریخ مملکتشان را مینویسند. به همان گونه که امروزه، ما بزرگانی چون فردوسی، سعدی، مولانا و حافظ و ابوعلیسینا را جدا از درنظرگرفتن شرايط زمانشان میشناسیم، مملکت ما را در جهان، به نام این بزرگان میشناسند. تأسیس نهادی به نام پیشکسوتان هنرمند به منظور حمایت از هنرمندان در دوره میانسالی را چطور ارزیابی میکنید؟ حضور این مؤسسه را نخستین گام در جهت حمایت از هنرمندان میدانم. کوچکترین شناختی از تشکیلات اداری «هنرمندان پیشکسوت» ندارم و نمیدانم که بودجه آن از کجا و چگونه تأمین میشود، از قرار، وابسته به وزارت ارشاد است، ولی میدانم که هویت هنرمندان کشورمان میباید به عنوان یک شهروند شاغل از طرف دولت به رسمیت شناخته شود تا هنرمندان از مزایای شغلشان بهرهمند شوند که حداقل آن، داشتن بیمه سلامتی و بازنشستگی است. ایجاد مؤسسه «هنرمندان پیشکسوت» نخستین حرکت سازنده در راستای شناساندن و قدردانی از هنرمند در جامعه است. عضویت در این مؤسسه، برای هنرمندانی است که از مرز 65 سالگی گذشته باشند و در حرفهشان سابقه طولانی داشته باشند. تاکنون این مؤسسه چه کرده؟ خبر چندانی از فعالیتهای این نهاد فرهنگی ندارم، از قرار نزدیک به 300 نفر از چهرههای شناختهشده در تمام رشتههای مختلف هنری، عضو آن هستند كه همه به هنگام عضويت در مؤسسه دارای بیمه تکمیلی میشوند. پس از مرگ هم در قطعهای از گورستان بهشتزهرا(س) به نام «قطعه هنرمندان» گور مجانی به هنرمند اختصاص میدهند و همراه خانواده و دوستان، تشریفات و رسومات خاکسپاری را بهجا میآورند. ای کاش این گفتوگو را شما با مسئولان امر میکردید نه با منی که اطلاعاتم در اين مورد بسيار ضعيف است. تاکنون حتی یک بار هم از بیمهام استفاده نکردهام؛ چراکه پس از جراحی سرطان و جراحیهای متعدد، داروهایی مصرف میکنم که در ایران نیست. به همین دلیل سالی يك يا دو بار به فرانسه میروم... میدانم که دولت باید برای تمام هنرمندان بدون درنظرگرفتن رشته خاص هنری و محدودیت سنی، چه مشهور و چه گمنام، طبق ضوابط و مدارک تحصیلی و سوابق فعالیتهای هنری، امکاناتی فراهم آورد تا هنرمندان بتوانند حداقل مانند يا همپایه یک کارمند دونپایه دولت از بيمه تأمين اجتماعی و بازنشستگی بهرهمند شوند، هنرمندان كمتر از ٦٥ سال ما هم مانند سایر انسانها نه از بیماری مصون هستند و نه از تصادف و مرگ. بیش از 15 سال است که در هر فرصتی الزام داشتن بیمه رایگان را برای هنرمندان، به مسئولان دولتی پیشنهاد کرده و بارها تذکر دادهام. هماکنون چند هنرمند نامی همچون فرهنگ شریف یا شیدا جاهد در بستر بیماری و ناتوانی تنهایند و بییاور. وظیفه دولت در قبال این افراد که اغلب نادیده گرفته میشوند و هیچ کمکی ندارند، چیست؟ تصورم بر این است که دوستداران و هواداران هنر استاد فرهنگ شریف هرگز او را بییاور و تنها نمیگذارند. دولت خیلی زودترها باید از این استاد بزرگ حمایت و تجلیلی در خور شأن هنرش به عمل ميآورد. هنوز برای بزرگداشت و تجلیل از او دیر نشده است. اما در مورد خانم شیدا جاهد؛ در ایسنا میخواندم آقای مسعود جاهد كه همسر خانم شيدا جاهد، خواننده و آهنگساز هستند ابراز کردهاند: در دولت سابق، بیماری سرطان خانم شیدا جاهد با ممنوعالکاری ایشان همزمان بوده است. شیدا جاهد از خوانندگان قدیمی است که طی سالهای اخیر کنسرتهایی را برای بانوان اجرا کرده است. او چند آلبوم نیز به صورت همخوانی با همسرش منتشر کرد. اما یکی از آلبومهایش به تشخیص وزارت ارشاد دولت پيشين و با ادعای غالببودن صدای زن، ممنوع و جمعآوری و باعث ممنوعالکارشدن آنان شد. مضافا خرج درمان این بانوی هنرمند به گفته همسرشان سرسامآور بوده و بیمه تکمیلی تا سقف فقط 10 میلیون تومان به ایشان بازگردانده است. از قرار به وزارت ارشاد هم مراجعه کرده و پاسخی نگرفتهاند. امروز برای بستریشدن چند روزه در بیمارستان، برای یک بیماری پیشپاافتاده بايد هزینهای بالغ بر 10 میلیون تومان در نظر گرفت چه برسد به سرطان. میبینید که چقدر اطلاعات من ناقص است. بیمه تکمیلی به خاطر اسمش، برای من به معنای این بود که بیمه، تمامی هزینهها را پرداخت میکند. من که چند جراحی پیدرپی داشتم و مدتی حدودا بیشتر از شش ماه در بیمارستان بستری بودم، هنگام خروج از بیمارستان، فقط هزینه اجاره تلویزیون و مکالمات تلفنیام را پرداختم... . باورنکردنی است که دولت به هنرمندانش بیمه را هم ناقص میپردازد. در خارج از ایران، هنرمندان در سنینی که از کار افتادهاند، روزگارشان را چگونه میگذرانند؟ مخارجشان چه طور تأمین میشود؟ همیشه از خودم پرسیدهام چرا فرانسه بهعنوان کشور مهد هنر در دنیا شناخته شده و مورد علاقه تمام هنرمندان دنیاست. جمله ژرژ پمپیدو، رئیسجمهور فرانسه، در مرگ پیکاسو را فراموش نمیکنم. او گفت: «فرانسه افتخار میکند که پیکاسو، اين كشور را برای زیستن و مردن در آن انتخاب کرد». آری ژرژ پمپیدو رئیسجمهور کشوری بود که دانشجو در هر رشته تحصیلی به هنگام ورود به دانشگاه، بیمه سلامت میشود و با ارائه کارت دانشجویی میتواند از بلیت تقریبا مجانی برای ورود به هر تئاتر و کنسرت و سخنرانی و کتابخانه و موزهها استفاده کند. برای هنرمندان هنرهای تجسمی مؤسسهای به نام «خانه هنرمندان» طبق ضوابط و مداركی، هنرمند را به عضویت میپذیرد. این نهاد هنری، برای نقاش، به نوبت و در فهرست انتظار، آتلیه نقاشی با اجاره بسیار ناچیز و تمامعمری، در اختیارش میگذارد. گرچه این نوبتها گاه پیشازحد، طولانی است. با مبلغ بسیار اندکی هم او را بیمه سلامت میکند. مضافا درصد قابلتوجهی از اجاره مسکن او را میپردازد. از 65سالگی به بعد هم بازنشستگی نسبت به درآمد سالهای گذشته محاسبه شده و به او تعلق میگیرد. با این همه، اگر این كمكها کفاف زندگی او را ندهد، مؤسسه دیگری، کاستیها را، ماهانه، نقدا جبران میکند. نکته مهم دیگر اینکه مؤسسه ديگری تحت پوشش «خانه هنرمندان» سالانه، يا هر چند سال يكبار، برای دولت، از هنرمند به مبلغ نسبتا خوبی تابلو ميخرد. برای من جالبتر از تمامی اين موارد كه گفتم اين بود، كه يك دفتر حقوقی وكيلی رايگان، در اختيار هنرمند قرار ميدهد تا او را از حقوق مؤلفش آگاه كند. به اينترتيب، در مجموع با این امکانات، مخارج حداقل زندگی، برای یک نفر تأمین میشود. این است حمایت دولت فرانسه از هنرمندان کشورش و سایر هنرمندانی که فرانسه را برای زیستن انتخاب میكنند. با درنظرگرفتن اين امكانات است كه ميتوانيم درك كنيم چرا هنرمندان دنيا به فرانسه هجوم ميبرند. برای شروع، مؤسسه پیشکسوتان تاکنون باوجود فشارها، درست پیش رفته است. خوشبختانه هنوز پابرجاست و امیدوارم استمرار پيدا كند. پیشنهاد شما برای حفظ روحیه دیگر هنرمندان در سنین بالا چیست؟ با توجه به اینکه خود شما در 79 سالگی هنوز فعال و پرتوان هستید. آرزو دارم روزی در ایران، صاحب «خانه هنرمندان» نظیر خانه هنرمندان پاریس باشیم. شما در این مصاحبه چندین بار به ناتوانی هنرمندان در سنین بالا اشاره کردید. در دوره پیری گرچه نیروی اجرائی هنرمند تقلیل مییابد اما در عوض خلاقیت و ابداع او با تکیه به تجربیات گذشته، آشکارتر میشود. نقاشی چون مونه که از ناراحتی چشمانش در اثر آب مروارید رنج میبرد، پس از عمل جراحی چشمانش، زمانی که 82 سال داشت شاهکارهایش را خلق کرد. یا رنوار که از رماتیسم مفصل بازوهایش رنج میبرد با قلممویی که به آرنجش بسته بود نقاشی کرد. ناتوانی و کهولت سن در هنرمندان خالق، مفهوم و تعبیر متفاوتی دارد. بنابراین آنچه را كه شما کهولت سنی و ناتوانی میانگارید در مورد هنرمند صدق نمیکند. ذهن خلاق او باوجود ناتوانی جسمی و مشکلات مادی، پیریپذیر نیست... مشکل، نوع برخورد و تعبیر جامعه از هنر و ارزش كار هنرمند است. در ارزيابی ارزش آثار هنری، تجربه به ما نشان داده است كه ذهن خلاق هنرمند هميشه پيشروتر از جامعه است. در همین دوره خودمان، در سال 1963 که من در بروکسل دانشجوي رشته ویترای بودم، آثار نقاشی به نام «رنه ماگريت» در گالری نزدیک منزلم به نمایش درمیآمد و به قيمتهای بسيار نازلی به فروش میرفت. در آن زمان ماگریت شاهکارهای بینظیرش را خلق کرده بود. تقریبا بعد از 30 سال برای نخستینبار، موزه هنرهای معاصر نیویورك، کار او را به نمایش درآورد. بنابراین هنوز ارزیابی ما از هنر، الزاما نیاز به گذشت زمان دارد. ولی آنچه برای یک هنرمند حائزاهمیت است، بهدستآوردن جایگاهی به نام هنرمند در جامعه است. درجايی خوانده بودم؛ به هنگام مرگ كلود مونه، يكی از بزرگان مكتب امپرسيونيست، رئیسجمهور وقت شتابزده خودش را به خانه مونه كه در حومه پاريس قرار دارد، رساند و فرياد زد، پرچم فرانسه را بياوريد و سپس دستور داد «جسد اين هنرمند را با پرچم فرانسه، بپوشانيد». فراموش نكنيم كه همين رئيسجمهور چندیپيش از اين، موزه «ژو دو پوم» را در اختيار اين نقاش گذاشت تا گلهای نيلوفر آبی خود را بر روی ديوارهای آن موزه، خلق كند. اين است آنچه را كه من، تفاوت نوع نگاه و برخورد جامعه، با هنرمند میدانم. به جامعه فرصت دهیم، نخست هنرمندان کشورش را در جايگاه هنريشان بشناسد تا برای هنرمندان کشورمان، در هر زمینهای که هستند، ارج و منزلت قائل شده و آنها را دوست بدارد. من باور دارم اين مردم هستند كه جايگاه هنرمند موردعلاقهشان را تعیين میكنند. پس به همانگونه كه تاكنون عمل كردهايم منتظر حمايت و پشتیبانی و کمک مادی برای ايجاد نهادهای فرهنگی و هنري که وظیفه دولت است، نباشیم تا عشق و جایگاهی را که بحق، هنرمندان معاصرمان در قلبمان دارند، ابراز كرده و به آنان بازگردانده باشيم. هنرمندان ما امروز بيشتر از هروقت، در عرصههای بينالمللی درخشيده و برای ما افتخار آفريدهاند. هنرمندانمان را سپاس بداريم و قدرشناسشان باشيم. القاب و قیمتها نیست که ارزش کار هنرمند را تعیین میکند، مهم لحظهای است كه هنرمند خلاقیتش را با ما تقسیم میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.