|

روزگار سپری‌شده کشتی‌بان روزهای بحران

روزگار سپری‌شده کشتی‌بان روزهای بحران صبح روز سی‌ام تیر، قوام در باغ سابق سفارت آلمان، باشگاه وزارت خارجه، آماده شنیدن خبرهای خوب بود؛ اما خبرها چیزی نبود جز فریاد بلند «مرده‌باد قوام». همه با هم همدست شده بودند تا پیرمرد 77ساله را رسوا کنند. پیرمرد در روزگار پیری به‌جای وزیر مالیه سابقش دکتر مصدق بر صدارت نشسته بود؛ جلوسی دردناک برای شاه. تجربه‌ شاه با مصدق حاکی از شکست وی در برابر نخست‌وزیران قدرتمند بود و او درپی فردی ضعیف و انعطاف‌پذیر بود؛ البته دکتر مصدق هم در متن استعفانامه‌اش در 25 تیر 1331 خطاب به شاه نوشته بود: «بهتر آن است که دولت آینده را کسی تشکیل دهد که کاملا مورد اعتماد باشد و بتواند منویات شاهانه را اجرا کند»؛ اما قوام هیچ‌یک از این ویژگی‌ها را نداشت. بازگشت قوام به سیاست از مصلحت‌اندیشی بود نه اشتیاق شاهانه؛ ولی دولت مصلحت، دولت مستعجل بود و دوام آن پنج روزه. از شهر خبر حمله به خانه احمد قوام به گوش می‌رسید. پیش‌تر نیز به خانه او هجوم برده بودند؛ چهار بار و هربار خانه غارت شده بود و دارایی‌ها و اسنادش به یغما رفته بود. بار اول در ارتباط با موضوع کلنل پسیان بود و قوام والی خراسان بود. بعدها قوام زندانی کلنل شد؛ اما بعد از 55 روز، همای صدارت بر فراز محبوس بند به پرواز درآمد و قوام از زندان عشرت‌آباد در بعدازظهر هشتم خرداد 1300 راهی قصر فرح‌آباد شد. او فرمان صدارت گرفت و چندی‌بعد سر کلنل پسیان و میرزا کوچک‌خان، یکی توسط کردهای قوچان و دیگری توسط اهالی طالش از تن جدا و به «مأموران دولت مرکزی» تحویل داده شد. بار دیگر صدا نزدیک‌تر می‌شود؛ صدایی که وحشت به جان نویسنده اعلامیه معروف می‌اندازد. اطرافیان، پیرمرد را پنهانی به خانه علی اقبال یا خانه برادرش معتمدالسلطنه در امامزاده قاسم می‌بردند و او در این اندیشه که جلوس بی‌وقتش بر صندلی نخست‌وزیری بی‌قدرش کرد و رقیب سرنوشتی دیگر یافت. تیرماه برای پیرمرد خوش‌یمن نبود؛ عمر سیاسی‌اش در این ماه به پایان رسید و سه سال بعد در سی‌ام تیرماه، در اثر بیماری قلبی دیده بر دنیا بست. قوام و مصدق در مسیر تاریخ با صدای «مرده‌باد قوام»، بار دیگر این مصدق بود که به کاخ نخست‌وزیری دعوت شد. آن ‌دو در تقاطع تاریخ روبه‌روی هم ایستادند. پیری 70 ساله رخت قدرت از تن به در کرد تا آلوده‌دامن نشود از بازی قدرت و پیری 77 ساله ننگ بدنامی جانشینی نیک‌نامان را به جان خرید تا شیوه مصلحت‌اندیشی در پیش‌ گیرد. دیوارها پر بود از شعار «یا مرگ یا مصدق». و پیرمرد لاهیجانی آخرین روزهای زندگی سیاسی خود را می‌گذراند؛ اما در این وادی آشوب، یک دشمن دیرینه خانواده پهلوی از میان برداشته شد: «قوام‌السلطنه» معروف به «ناجی آذربایجان» در اولین ماه‌های جنگ سرد. قوام سکان دولتی مستعجل را به دست گرفت که نه امیدی به عنایت شاه داشت و نه دل به حمایت مردم بسته بود و نصیبش یک اعلامیه پر عتاب و خطاب شد به مردم و یک یادگاری از روزهای تلخ پایانی و اما مصدق خوش‌عاقبت بود در بازگشت به قدرت و حفظ نیک‌نامی بعد از سقوط قدرت و افول بختش در سیاست. 30 تیر تقاطع مسیر سرنوشت مصدق و قوام در تاریخ بود؛ دو اشراف‌زاده‌ منتسب به قاجار؛ که یکی توسط ناصرالدین‌شاه «مصدق‌السلطنه» خوانده شد و دیگری از مظفرالدین‌شاه لقب «قوام‌السلطنه» گرفت. مصدق پس از مستوفی‌گری خراسان، از دانشگاه نوشاتل سوئیس دکترای حقوق گرفته بود و قوام قبل از فرمانروایی خراسان، عازم اروپا شد تا درس حقوق بخواند. کودتای سوم اسفند 1299، بر مصدق و قوام به یک اندازه گران آمد و هر دو به یک مسیر در سیاست دل بستند: ادامه«دولت مشروطه». در این موقع، مصدق والی فارس بود و چون دولت کودتایی رضاخان و سید ضیاءالدین طباطبایی را به رسمیت نشناخت، از مقامش استعفا داد؛ قوام والی خراسان بود و در برابر کودتا موضع منفی گرفت؛ اما آن‌قدر در مسندش ماند و مخالفت کرد که سید ضیا، کلنل پسیان را به استانداری خراسان فرستاد و جزای سرپیچی قوام شد زندان در روز سیزده‌به‌در سال 1300. یکی خوش‌عافیت شد در تقاطع تاریخ و دیگری به صراحت، قضاوت خادم یا خائن‌بودن خود را به تاریخ سپرد. شاید هنوز هم باورهای رایج درباره‌اش آمیخته به تعصب باشد و ... اگرچه همراه دیگرش نیز بی‌نصیب از تعصب خام نماند. قوام در میانه راه از باشگاه نخست‌وزیری تا مخفیگاه خود، در اندیشه دیروز بود و فرداها. بار دیگر عزلت در اندیشه دیروز خود را در قامت والی خراسان می‌دید و اولین صدارتش بود که در مذمتش عارف قزوینی، ایرج میرزا و عشقی شعر سرودند. و روزهای دیگر خود را سوار بر اسبی می‌دید که در سرکوب نیروهای تجزیه‌طلبی شمال و جنوب دوش‌به‌دوش سردارسپه می‌جنگید و درنهایت مورد سوء‌ظن قرار گرفته بود و خانه‌اش به یغما رفته بود. تااینکه بعد از شهریور 1320 کسی نتوانست قوام را در عرصه سیاسی ایران نادیده بگیرد. این سومین بار بود که او، کشتی‌بان روزهای بحران شده بود. یک‌بار در خرداد 1300 بود و بار دیگر به پیشنهاد مدرس در خرداد 1301 به نخست‌وزیری رسید و دیگر بار در مرداد 1321. زمانی که قوام، دولت سوم خود را تشکیل داد، شش ماه از حمله ژاپن به «پرل هاربر» و حضور رسمی آمریکا در جنگ می‌گذشت.

او شوروی و آمریکا را برنده جنگ می‌دید و در اندیشه طرحی برای بعد از دوران جنگ بود. سال‌های 1325 و 1326، در چهارمین دوره نخست‌وزیری‌اش زمانی که روس‌ها، آذربایجان را تخلیه کردند و قراردادی نفتی که در پی‌اش بودند بسته نشد، چنان بود که نام قوام را در ردیف مقتدر‌ترین مذاکره‌کنندگان ایرانی بنشاند: نخست‌وزیری که درباره‌اش گفتند استالین را فریفت. استالین روز هفتم آذر 1325 نامه‌ای برای سران فرقه دموکرات آذربایجان فرستاد که دست از درگیری نظامی بردارند تا مذاکرات مربوط به قرارداد نفت در فضایی صلح‌آمیز پیش رود. اما دو هفته فرقه‌ای‌ها در آذربایجان شکست خوردند و غائله پیشه‌وری خوابید. اما مجلس پانزدهم شورای ملی به قرارداد نفتی رأی نداد و موافقت‌نامه نفتی ایران و شوروی (قوام - سادچیکف) را کان لم یکن اعلام کرد. قوام شوروی را در دوراهی انتخاب یا نفت یا آذربایجان گذاشته بود، با این تدبیر نه نفت را نصیب روس‌ها کرد و نه آذربایجان را. قوام پیروز میدان شد، اگرچه بعدها به دلیل «خیانت در ماجرای آذربایجان»! شایسته حبس ابد دانسته شد و خود قضاوت درباره خود را به تاریخ سپرد. اما با «فریب استالین» نامی بلندآوازه یافت: کسی‌که فریب داد، اما خاک و نفت به یغما نداد. مذاکره جناب اشرف می‌گویند قوام با شیوه دیپلماتیک راه شوروی را برای انتخابی دیگر جز آنچه به آن دست زد، بست. او مسکو و باکو را به سمتی سوق داد که جز پذیرش راه‌حل قوام، امکان دیگری در میان نبود. او قهرمان نجات آذربایجان بود نه مأمور تأمین نفت شوروی و از این‌روی او پیروز مذاکره با استالین شد. «سرکلار مونث اسکرین» سرکنسول انگلیس در مشهد در کتاب «جنگ جهانی در ایران» می‌نویسد: «همه او را می‌شناختند یا گمان می‌کردند که می‌شناسند و می‌گفتند: مثل موم در دست روس‌هاست...، فقط بعد از آنکه همه ماجراها به پایان رسید، متوجه زیبایی کامل بازی این سیاستمدار پیر شدیم که مخلوطی از پوکر و بریج بود و دست خود را استادانه بازی می‌کرد. دستش ضعیف بود، اما ورق‌های خوبی داشت». شمشیر آبدار مشروطه کسی نمی‌توانست قوام را نادیده بگیرد و او خود طاقت تنزه‌طلبی و دوری از قدرت نداشت. شاید برای همین پیرانه‌سر، هوای رخت صدرات کرده بود. درست مثل زمانی که 11 ماه پس از سقوط رضاشاه در تالار کاخ مرمر منتظر ورود محمدرضا شاه بود تا رسما به نخست‌وزیری منصوب شود. اما در همان لحظه ورود به شاه جوان می‌گوید: «عالیجناب ماشاءالله بزرگ شده‌اید»؛ سخنی که بر شاه گران تمام می‌شود. اما قوام پیش از به‌دنیاآمدن شاه به «شمشیر آبدار» مشروطه ایران شهره بود. چنان‌که اعلم‌الدوله درباره‌اش می‌نویسد: «وقتی فرمان مشروطیت به امضای شاه رسید قوام را حالت وجد وصف‌ناشدنی دست داده بود». او تقویت دولت مرکزی و نهاد دولت را آرمان مشروطه می‌دانست و سرکشی‌های محلی را برنمی‌تابید و برای همین بعد از صدرات دستور داد کسی بدون اجازه‌اش با شاه ملاقات نکند. قوام نمودار بخشی از دولتمردان آن دوره بود که برایشان تداوم نهاد دولت لازمه پاسداری از منافع ملی و پیش‌شرط صیانت از مملکت بود. او بعدها هوای جمهوری‌خواهی در سر داشت؛ چنان‌که در اعلامیه روز 27 تیر تحت‌عنوان «کشتیبان را سیاستی دگر آمد» سوگند خورد مردم را خوشبخت کند؛ ولو با زور. اما رقیبش ملزومات جمهوری‌خواهی را فراهم نمی‌دید و بر تبار مشروطه‌خواهی استوارتر بود؛ او پیغام دوستانه‌ای برای شاه فرستاد: «مرا، دشمن قرآن بدانید اگر اقدامی برخلاف قانون اساسی انجام دهم یا در شرایطی که دیگران‌ درصدد لغو قانون اساسی یا تغییر شکل حکومت کشورمان هستند، ریاست‌جمهوری را بپذیرم». رابط مظفرالدین شاه و مشروطه‌خواهان در بحرانی‌ترین روزهای عمر سیاسی خود خاطرات خود را مرور می‌کرد. او در زمانه‌ای دیگر برای مخالفانش خط‌ونشان می‌کشید و مصدق در پی التزام شاه به سلطنت بود، نه حکومت. قوام نیک می‌دانست که در دوگانه قوام و مصدق، پیروز نهایی مصدق است و اوست که از پشتیبانی چهار پایگاه روحانیت، بازار، احزاب و مردم برخوردار بود و قوام از پشتیبانی متزلزل شاه و یک دولت خارجی؛ برای همین عزلش از صدارت در 30 تیر آسان‌تر بود و مصادره اموالش در 12 مرداد 1331 سهل‌تر. هرچند مصدق با انجام این کار مخالفت کرد. در روزهایی که قوام در مخفیگاه خود محصور بود، دکتر مصدق علاوه بر نخست‌وزیری، وزارت دفاع را در دست گرفت؛ در لاهه پیروز شد، ستون استعمار را در داخل و خارج شکست. اما روز حادثه برای او نیز فرا رسید؛ «کودتای 28 مرداد 1332». در روز کودتا، کودتاچیان با دولت مصدق آن کردند که چون لکه‌ای سیاه بر پیشانی تاریخ ایران بنشست. اموال دکتر مصدق در زیر آفتاب سوزان ماه مرداد از صبح تا شب به تاراج رفت و بار دیگر دو مرد سیاسی در تقاطع تاریخ به‌هم رسیدند؛ اگرچه با سرنوشتی متفاوت گاهی شبیه هم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.