دغدغه ملی و نگرانی جهانی پس از توافق هستهای
توسعه پایدار در گرو انتقال تجربهها
حمیدرضا خانکه.رئیس مرکز تحقیقات و گروه آموزشی سلامت در حوادث و بلایا دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی
هرساله بیش از 200میلیون نفر در سراسر دنیا در اثر حوادث و بلایا تحتتأثیر قرار گرفته و ضمن آسیبدیدن منابع محدود و تخریب محیط زندگی انسانها، سلامت جامعه بشری نیز تهدید میشود. براساس تمامی شواهد تاریخی و علمی، ایران کشوری حادثهخیز است. حجم زیادی از مخاطرات شناختهشده در دنیا، در سرزمین ما تجربه شده و همچنان احتمال وقوع دارد. زلزله، سیل و خشکسالی، فراوانترین مخاطرات طبیعی در ایران است که در طول تاریخ تهدیدی جدی برای تمدن ایران بوده است. در کنار این مخاطرات طبیعی، حوادث متعددی نیز ناشی از رشد تکنولوژی، دستکاریهای انسانی در محیط و تهدیدات خارجی، حیات مردم، داراییها و اموال عمومی و خصوصی و سلامت محیط زندگی ایرانیان را تهدید میکند. تغییرات جوی، افزایش شهرنشینی و حاشیهنشینی، مدیریت نامناسب آب در کشور بههمراه توسعه در نقاط پرخطر، نگرانی مردم و دولت را افزایش داده است. این مسئله علاوه بر دغدغه ملی، نگرانی جامعه جهانی نیز هست بهطوریکه در نشستهای بینالمللی مثل یوکوهاما 1994، هیوگو در سال 2005 یا سندای در سال 2015، توصیههای فراوانی به کشورهای دنیا بهمنظور انجام اقداماتی در جهت کاهش خطر ارائه شده است. براساس چارچوب پیشنهادی این نشستهای بینالمللی در تمامی کشورها، اقدامات کاهش خطر باید در اولویت قرار گرفته، ضمن جلب مشارکت مردم و تعهد دولتها براساس شواهد علمی، باید حداکثر تلاش در جهت تلفیق سیاستهای کاهش خطر در راستای توسعه پایدار و ترجمه و انتقال این سیاستها و ضروریات به جوامع محلی و جلب مشارکت ملی و بینالمللی، صورت گیرد. سازمان مدیریت بحران در ایران بهمنظور انجام هماهنگیهای درون و برونسازمانی، 14 کارگروه تشکیل داده که کارگروه بهداشت، درمان و توانبخشی با مسئولیت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، مسئولیت حفظ و تأمین سلامت مردم را در زمان وقوع حوادث و بلایا برعهده دارد. مطالعات و شواهد علمی و تجربیات حاصل از وقوع حوادث و بلایا معرف آن است که بهدنبال وقوع یک حادثه، نیازهای بهداشتی و درمانی بهسرعت افزایش مییابد. این نیازها اولین و مهمترین مطالبات مردم آسیبدیده بهدنبال وقوع حوادث و بلایا هستند. بنابراین حوزه سلامت باید ضمن کسب آمادگی لازم، با تدوین سیاستهای مناسب، کاهش خطر و درنظرگرفتن این سیاستها در تمامی برنامهها اقدامات لازم را با همکاری و هماهنگی سازمانهای همکار و پشتیبان در جهت تدوین برنامههای جامع ملی پاسخ، آموزش مردم و شاغلان حوزه سلامت و انجام تمرینهایی بر پایه خطرات محتمل انجام دهد. مطالعات مختلف، معرف این است که برای انجام این مهم، سلامت کشور در سطح کلان با مشکلات متعددی روبهروست، ازجمله تعدد سازمانهای درگیر در تأمین خدمات سلامتی، نبودِ هماهنگی بین این سازمانها، نبود مدیریت واحد، مشخصنبودن سیاستهای ملی کاهش خطر، نبودِ اطلاعات و دانش قابل استناد درباره نقشه خطر کشور، نبودِ برنامه جامع سلامت در حوادث مشتمل بر کلیه مراحل چرخه خطر بلایا، دسترسینداشتن به فناوریها و محصولات جدید بهواسطه تحریم و... . در کنار این مشکلات عدیده، بهدنبال حوادث و بلایایی مثل زلزله رودبار، بم، آذربایجان و حوادث متعدد جادهای، اقدامات متعددی نیز صورت گرفته است که چشماندار امیدوارکنندهای را برای ایران اسلامی به تصویر میکشد؛ فعالشدن کارگروه ملی و تدوین نقشه راه کارگروه که با فعالکردن کارگروههای دانشگاهی، تدوین ابزارهای بومی بهمنظور استخراج نقشه خطر، فعالکردن مراکز هدایت عملیات، تدوین برنامههای آمادگی، تدوین گایدلاینها و پروتکلهای ملی، تدوین مدل هشدار اولیه سلامت، تدوین برنامه عملیاتی حوزه سلامت در حوادث و بلایا و در کنار اینها راهاندازی دوره دکترا در چندین دانشگاه کشور، تعدادی از این اقدامات است. درحالحاضر با تقویت زیرساختهای علمی مرتبط و پذیرش بیش از صد دانشجوی دکترا در دانشگاهها و مراکز علمی، راهاندازی مراکز تحقیقات و گروههای آموزشی با مشارکت کشورهای پیشرفته، برگزاری کنفرانسها و کنگرههای علمی، چاپ مجلات علمی و...، این امید وجود دارد که در آیندهای نهچنداندور، ضمن تولید حجم زیادی از دانش بومی، مشکلات این حوزه بررسی و با استخراج راهحلهای علمی آمادگی حوزه سلامت افزایش و خطرپذیری ما کاهش یابد. دورنمای علمی سلامت در حوادث و بلایا با بررسی سوابق دو دهه گذشته، معرف رشد فزاینده و تصاعدی تولید شواهد از طریق مطالعات علمی، استقبال بیشازپیش نخبگان و دانشگاهیان است و فرایند تبدیل ایده به محصولات دانشبنیان نیز با نگاه به مشکلات تجربهشده در حوادث گذشته، زمینه رشد تکنولوژیک و تولید ثروت را نیز فراهم کرده است. ارتباط کارگروه بهداشت، درمان و توانبخشی با مراکز علمی داخلی و خارجی بهویژه بهدنبال افزایش ارتباط با کشورهای صاحب فناوری، درپی توافق هستهای از طریق مرکز مدیریت حوادث و جلب حمایت حوزههای مدیریتی و اجرائی از محققان سلامت برای حوادث و بلایا، فرصتهای مناسبی را بهمنظور انجام مطالعات کاربردی ایجاد کرده است. از طرفی ساماندهی آموزش کارکنان و مردم براساس نقشه راه، تقویت مدیریتهای محلی و توجه به ظرفیتهای غیردولتی نیز از اقداماتی است که معرف آیندهای بهتر در این حوزه است. بهدنبال توافق بین ایران و قدرتهای جهانی با افزایش مبادلات علمی و تکنولوژیک، امید است با گسترش خدمات اورژانس پیشبیمارستانی، دستیابی به فناوریهای جدید درمانی، افزایش گسترش خدمات سلامتی، ارتقای استحکام مراکز بهداشتی-درمانی، تأمین تجهیزات مورد نیاز و استفاده از تجارب متقابل، ضمن افزایش ظرفیت این حوزه خطیر برای کاهش خطرات، افزایش آمادگی، تأمین پاسخ مؤثر و بازتوانی اثربخش بعد از حادثه، زمینه را برای داشتن جامعهای تابآور فراهم کند. با دسترسی به فناوری روز، بهدنبال لغو تحریمها و امکان برقراری ارتباط علمی و فنی با مراکز علمی، تحقیقاتی و فناوری کشورهای پیشرفته، امکان توسعه و رشد استعدادهای درونی و ارتقای سطح آمادگی ملی در آینده نزدیک فراهم خواهد شد. تلاش برای ادغام سازمانهای امدادی و راهاندازی سازمان اورژانس ملی، تدوین برنامه و چارچوب ملی پاسخ و...، براساس تجارب بینالمللی از مصادیق این فرایند روبهتوسعه است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.