تغییر در کیفیت جوامع در مقیاس جهانی با کاهش مخاطرات
جهان آینده، جهان رقابت و تولید علمی است
ابراهیم مقیمی.* مدیرگروه جغرافیای طبیعی دانشگاه تهران رئیس انجمن مخاطرهشناسی ایران
شک نکنیم در طول 10 هزار سال گذشته، جمعیت انسان هزاران برابر و اندازه متوسط جوامع، میلیونها برابر شده است. درهمینحال، تعدادی از جوامع بهطور فاحشی از بین رفتهاند. چرا؟ این دگرگونیها با تغییرات فزاینده دیگری در کیفیت زندگی انسانی و همچنین در ویژگیهای جوامع بشری همراه بوده است؛ تغییرات در زندگی، نقشهای اجتماعی، مذهب، سیاست، هنر، دین، اقتصاد و... و اینک، در نیمه اول قرن بیستویکم، همه ما شاهد نشانههایی از روند عمومی هستیم که ظاهرا خبر از پیدایش نوعی رفتار ثبوتی متکی بر ثروت علمی، تکنولوژی جدید، همکاری و مناسبات ملی و بینالمللی و خدامحوری از یک طرف و رفتار سلبی متکی بر خرافهگرایی، ابزار سنتی، گریزگرایی در مناسبات ملی و بینالمللی و بتپرستی از طرف دیگر، در مقیاس مختلف میدهد: تشابه فزاینده الگوهای زندگی، تشابه روزافزون سلیقهها در بروز احساسات، حذف تنوعها به بهانه جهانیشدن، جاهطلبیهای مشترک، ائتلاف کشورهای قدرتمند برای همراهکردن کشورها و جوامع به روش مدرن فرهنگی، روانی و تحریم، تزریق و جابهجایی حجم انبوهی از جنگافزارها و سمت و سوددهی الگوی غذایی، ایجاد انحصار در فناوریها، زمینهسازی مصیبتهای بزرگ اجتماعی یا مصائب مربوط به سلامت، تشویق به تشابه پولی واحد و حتی یکنواختسازی اندیشه، همه نشانی از نوعی تضاد بین وضعیت ثبوتی- سلبی در مقیاس جهانی است. کلید تغییرات بزرگی که برای مثال در سه دهه گذشته در مقیاس جهانی در جوامع روی داده است و جهان را در معرض تغییرات بزرگ قرار داده، همانا ماهیت و کیفیت انتخاب فرایندها و زدودن فرایندهای دیگر میان جوامع است. این انتخابها، بعضی جوامع را بهطور فاحشی فربه کرده و بعضی دیگر را ضعیف و بهنوعی، نابرابری را تقویت کرده است. زیربنای این تغییرات در کیفیت انتخاب جوامع انسانی است؛ یعنی جوامع کدام را انتخاب میکنند. این فرایند انتخاب نشانه وجود تفاوتهای زیادی میان جوامع و حتی سبب پراکندگی جغرافیایی جوامع انسانی، مناسبات بینالمللی، خداباوری و علممحوری شده است. چنین تفاوتهایی بهویژه وقتی که ملتها از نظر جغرافیایی پراکنده یا در محیطهای مختلف به زندگی پرداختند، اجتنابناپذیرتر است. حتی در شرایطی که دو جامعه کموبیش همسطح، در برابر مخاطرات مشابه محیطی یا انسانی قرار گرفتند، باز هم مسئله انتخاب، منتفی نشد. تفاوت در نگارههای نمادین مختلف ملتها مثلا آمریکایی، روسی، ایرانی و... یکی از بهترین نمونههای این امر است. حتی هنگامی که تمام جوامع بشری با تجربیاتی دقیقا مشابه مثلا انرژی هستهای مواجه شدند، برای بیان و توصیف کاربردی آن، نامهایی متفاوت متناسب با انتخاب تصورشده خلق کردند. مهمتر از این، اعتقادات و باورهای گوناگونی است که جوامع بشری برای تعبیر و تفسیر تجربیات مشترک منتخب خود برگزیدهاند. اهمیت انتخاب این است که ثابت میکند تمام تفاوتهایی که میان جوامع بشری و ملتها پدید آمده، برای همه جوامع اهمیت یکسان ندارد. مهمترین انتخابها آنهایی بودند که بر رشد و توسعه جامعه اعم از زیستی یا انسانی یا معرفتشناسی اثر مثبت میگذاشتند، آینده جهان از آن جوامعی است که از انتخاب بهعنوان یک اصل صیانت میکنند و نوع خوب آن را هم انتخاب میکنند. چنین جوامعی بخت بیشتری برای بقا و انتقال الگوهای فرهنگی و تجربی خود دارند. این همان اصل بقای اصلح است. دلایل این امر کاملا روشن است. جوامع برای تضمین بقای خود باید قادر باشند در برابر مخاطرات گوناگون مقاومت کنند، خود را توسعه دهند و درنهایت باید به تحقیق و تولید ثروت علمی نیز بپردازند. ایران باید بتواند با انتخاب و توسعه مناسب و تحقیق و پژوهش بنیادی، ثروت تولید کند و از مخاطرات مختلف مثل فقر اقتصادی، ایدز، اعتیاد، بیکاری، مخاطرات زیستمحیطی، بیعدالتی فضائی و... بکاهد. تنها کافی است تاریخ کشورهای مختلف را در نظر بگیریم تا متوجه شویم که در رویارویی با جوامع بزرگتر و پیشرفتهتر چه بر سر جوامع کوچکتر و توسعهنیافته آمده است، استثمار جغرافیایی از رهیافت همین رویارویی حاصل شده است. ملت ایران که در مقابل قدرتهای مهاجم در طول هشتسال جنگ، چگونه به تغییرات ثبوتی دست یافت، اکنون نیز در اوج اقتدار هستهای است؛ اما باید در اوج اقتدار علمی باشد. این ماندگارتر است. جوامع بزرگتر که از انتخاب ثبوتی بیشتری برخوردارند، از اقتدار علمی بالاتری برخوردارند. سازوکار انتخاب، همیشه بهصورت فرایندی ثبوتی عمل نمیکند. گاه پیش میآید که جامعهای صرفا بهدلیل پشتیبانی ناکافی اعضایش از انتخاب، رو به نابودی میرود، یا ماهیت جایگزین پیدا میکند. ایران در توافق وین، غرب را انتخاب نکرد، بلکه اقتدار هستهای را انتخاب کرد. گاهی جامعه توسعهنیافتهای با جامعهای بزرگتر و بسیار توسعهیافته رابطه برقرار میکند. بسیاری از اعضای جامعه توسعهنیافته، تحتتأثیر باورها، اعتقادات، ثروت و قدرت جامعه پیشرفتهتر قرار میگیرند، مشتاقانه در کشور هدف ذوب میشوند و درنتیجه، ساختارهای نهادین جامعه توسعهنیافته بهتدریج سست و میانتهی میشود و سرانجام از هم میپاشد. بعضی از موارد کاملا مستند این فرایند بهوضوح در خاورمیانه مشهود است. شاخص اقتدار علمی و ثروت متکی بر تولید علم در دو ویژگی نهفته است: یکی اینکه چهمقدار ملت یا مردم ایران علمباور باشند و دیگری اینکه چه مقدار به پژوهش اهمیت دهند. ماندگاری ایران در اقتدار هستهای، به نسبت انجام پژوهشهای بنیادی و کاربردی هستهای بستگی دارد. پژوهشهای هستهای بنیادی و کاربردی ما را به دنیای ناشناختههایی سوق خواهد داد که تاکنون انجام نشده است. ما هنوز ابتدای راه هستیم. ناشناختههای زیادی داریم. البته فرصت زیادی نیز داریم. هیچ ضرورتی برای گرایش ایران به تسلیحات هستهای وجود ندارد. کشورهایی هم که رفتهاند، پشیماناند. جهان آینده، جهان مسابقه تسلیحات اتمی نیست، بلکه جهان رقابت و تولید علمی است ، بنابراین ایران بعد از توافق هستهای، بیش از هر چیز به تحقیق بنیادی و کاربردی هستهای احتیاج دارد. این کار و بهطور کلی تولید ثروت علمی از طریق انتخاب روابط مناسب بینالمللی بهتر خواهد بود. توافق وین میتواند این فرصت را فراهم کند. اکنون که با درایت حاکمیت و دولت و پشتیبانی ملت، امکان لغو تحریمها فراهم شده است، از فرصت استفاده کرده و پیشنهاد میکنم بخشی از دلارهای آزادشده را صرف اصلاح زیرساختهای دانشگاههای کشور کنیم. همچنان که حضرت امام فرمودند دانشگاهها کارخانه آدمسازی است، کارخانه تولید علم نیز هست، مکان تبدیل علم به ثروت نیز هست. اگر دنبال اقتدار علمی هستیم، دانشگاهها را دریابیم. این انتخاب خوبی است؛ زیرا بااستعدادترین فرزندان این ملت که خود یک ثروت عظیم هستند، در همین دانشگاهها جوانی خود را سپری میکنند. آنها باید از مخاطرات ایران بکاهند. دانشگاه تهران نیازمند توجه ویژه است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.