زمینشناسی و مهندسی معدن پس از توافق هستهای
بازنگری در زیرساختها سرلوحه امور است
سیدرضا مهرنیا. دانشیار زمینشناسی دانشگاه پیامنور
فلات ایران در طول سالیان متمادی تحتتأثیر حرکات زمینساختی و فعالیتهای آتشفشانی متعددی بوده است. گوناگونی این حرکات از یکسو، موجب گسیختگی پوسته و پیدایش فورانهای آتشفشانی شده است و از سوی دیگر، با تجمع مواد معدنی در بخشهای مختلف پوسته همراه بوده است. همچنین با توجه به فعالیتهای نوزمینساختی دوران چهارم زمینشناسی، سامانههای گسلی جوان (کواترنری) با اثرات و الگوهای لرزهای متعدد بهوجود آمدهاند که در کنار فعالیتهای آتشفشانی جنوب، مرکز و شمال غربی ایران، وضعیت پویایی را از تحولات زمینشناختی، تنوع رخسارههای ماگمایی و تعدد الگوهای لرزه زمینساختی بهوجود آورده است. دراینمیان، نقش مطالعات ژئوفیزیکی (فضایی، هوابرد، سطحی و زیرزمینی) بهمنظور شناسایی پدیدهها و ارتباط آنها با تجمع ذخایر معدنی (نفت، گاز، کانسارهای فلزی و غیرفلزی)، منابع آب سطحی و زیرزمینی، پهنهبندی مناطق لرزهخیز و بررسی احتمال زمینلغزش یا فورانهای آتشفشانی حائز اهمیت است. بیشک در چنین مناطقی نیازمند بازنگری در سامانه اطلاعات ژئوفیزیکی کشور هستیم تا بیشازپیش امکان ارزیابی چندجانبه پدیدهها بهوجود آید و تمهیدات لازم برای توسعه پایدار فراهم شود. پایگاه دادههای ژئوفیزیکی ایران متشکل از کمّیتهای زمینمرجعشده در دو حوزه سنجش میدانهای طبیعی و مصنوعی است. در مقام مقایسه، روشهای مبتنیبر سنجش میدانهای طبیعی نظیر گرانیسنجی، مغناطیسسنجی، پتانسیل خودزای الکتریکی، طیفسنج الکترومغناطیس-تلوریک، رادیومتری و لرزهنگاری، سرعت برداشت بالا و هزینه کمتری نسبت به سنجش میدانهای مصنوعی دارند. بررسی میدانهای مصنوعی شامل اندازهگیری مؤلفههای ژئوالکتریک (مقاومت ویژه و قطبش القایی)، ثبت امواج شکست و بازتاب لرزهای، پرتوسنج القایی و ژئورادار است که با استفاده از آنها میتوان به تفسیر کیفی و کمّی دقیقی در پدیدههای علوم زمین دست یافت. هزینه ثبت میدانهای مصنوعی چندین برابر میدانهای طبیعی است و اغلب کمّیتهای آن از درون چاهها و گمانههای اکتشافی (اعماق زمین) بهدست میآیند. تجهیزات چاهپیمایی گرانقیمت است و تعداد کمی از آنها در داخل کشور تولید میشوند؛ بنابراین با فرصت بهدستآمده از توافق هستهای، ضمن تأمین سختافزارها و بهروزرسانی تجهیزات چاهپیمایی، نیازمند بومیسازی این صنعت در افق 1404 خورشیدی هستیم تا بیشازپیش با وضعیت سازندهای زیرسطحی و توانایی بالقوه آنها از منظر زمینشناسی اقتصادی، زمینشناسی مهندسی، زلزلهشناسی و منابع آب زیرزمینی آشنا شویم. در سالهای اخیر، موضوع کمبود منابع آب و طولانیشدن دوره خشکسالی کشورمان، یکی از موارد چالشبرانگیز در سطح ملی است و بهعنوان یک راهکار علمی و عملی میتوان به اقداماتی با هدف کنترل و پایش منابع آب زیرزمینی توسط روشهای ژئوفیزیکی مبادرت کرد. همچنین با استفاده از پیمایشهای سطحی و چاهپیمایی ژئوفیزیکی، اقدامات پیشگیرانه از افت سطح ایستایی آبهای زیرزمینی انجام میشود، زیرا با توجه به فرونشست جلگههای آبرفتی و کاهش ارتفاع دشتهای سیلابی در شهرها و کلانشهرهای ایران، بررسی اشکال زمین و سازوکار حرکتی سازندهای زیرسطحی اجتنابناپذیر است؛ یعنی در سالهای پیشِرو به ابزارهای جدید و دقیق ژئوفیزیکی نیاز داریم تا با اندازهگیری میدانهای مصنوعی (نظیر ژئوالکتریک، پرتوسنجی و امواج لرزهای)، راهکارهای لازم برای مدیریت بحران آب کشور ارائه شوند. با توجه به اهمیت دادههای ژئوفیزیک هوایی در شناسایی نواحی مستعد معدنی، تعیین شعاع اثر گسلهای لرزهای و پهنهبندی مناطق پرخطر از دیدگاه زمینشناختی، لزوم بازنگری و تکمیل این سامانه، بیش از سایر اطلاعات ژئوفیزیکی احساس میشود؛ بنابراین سنجش میدانهای مغناطیسی و الکترومغناطیسی در فواصل نزدیک به سطح زمین در اولویت برنامههای اکتشافی سازمان زمینشناسی و مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران قرار دارد. در بسیاری از کشورهای توسعهیافته، از طیف امواج الکترومغناطیس و تغییرات رادیوایزوتوپهای طبیعی (مانند رادون) برای پیشنشانگری زمینلرزهها استفاده میشود که با درنظرگرفتن وضعیت لرزهخیزی کشورمان، چشمانداز پیشبینی زلزله و بررسی احتمال فورانهای آتشفشانی تأملبرانگیز است. توافق بهدستآمده با قدرتهای جهانی، فرصت مناسبی برای توسعه فناوری هستهای کشور فراهم میکند که در این رابطه میتوان به اهمیت دستیابی به ذخایر جدید اورانیوم با روشهای ژئوفیزیکی اشاره کرد. بیشک بخش توجهبرانگیزی از منابع ناشناخته اورانیوم با فعالیتهای آتشفشانی دوران اول زمینشناسی و رسوبات حاشیه قارهها در دورانهای اول تا سوم زمینشناسی در ارتباط هستند؛ بنابراین باید از روشهای ژئوفیزیکی (بهویژه رادیومتری هوایی، رادیومتری و اسپکترومتری سطحی، پرتوسنجی درونچاهی، لرزهنگاشتی و مطالعه مقاطع ژئوالکتریک) برای توسعه میدانهای اکتشافی اورانیوم در ایران استفاده کرد. در افق 1404 خورشیدی، تأمین رادیوایزوتوپهای طبیعی بههمراه تخمین ذخایر قطعی اورانیوم بهمنظور پایش صنعت هستهای کشور ضرورت دارد. ازهمینرو، بهینهسازی و توسعه روشهای اکتشاف ژئوفیزیکی یکی از ارکان نظام اقتصادی و صنعتی کشور است که با درنظرگرفتن امکانات ملی و حضور نخبگان طراز اول در عرصههای مختلف دور از انتظار نیست. خردهقارههای ایران مرکزی و بلوک شرقی لوت به همراه فرازهای سازندی-ساختمانی البرز، زاگرس و سنندج-سیرجان آثار معدنی متنوعی با غنای ژئوشیمیایی اولیه از فلزات پایه و گرانبها دارند که به موجب آن قابلیت پیجویی و اکتشافات تفصیلی را با روشهای ژئوفیزیکی دارند. نواحی مس و آهنخیز ایران بههمراه گسترههای حاوی کانههای سرب، روی و طلا، ازجمله مناطق مستعد و شناختهشده هستند و در صورت توسعه روشهای ژئوفیزیکی و افزایش اطلاعات زمینمرجعشده، تعداد بیشتری از منابع و ذخایر ناشناخته معرفی خواهند شد. برای مثال ذخایر اپیترمال طلا در شمال غربی ایران عیار و تناژی پذیرفتنی دارند که با توجه به ارتباط زایشی آنها با فعالیتهای پساماگمایی دوران چهارم زمینشناسی، احتمال دستیابی به مناطق پرعیار عمقی با استفاده از پیمایشهای سطحی و چاهپیمایی وجود دارد و این مهم گام مؤثری در توسعه صنعت معدن کشور است و امکان خودکفایی در تولید فلزات خاص و گرانبها را فراهم میکند. حرکات نوزمینساختی ایران عامل پویایی صفحات پوسته و تغییر شکل عوارض سطحی آن است. همچنین شاخص پویایی زمین با الگوی زمینساختی خردهقارههای ایران مرکزی و چینخوردگیهای البرز تا زاگرس در ارتباط است؛ بنابراین با وجود اینکه در یک دهه گذشته از ابزارهای دقیق ژئوفیزیکی برای بررسی تغییرات جغرافیایی فلات ایران استفاده شده است، ولی در شرایط کنونی (بعد از توافق هستهای)، نیازمند بومیسازی فناوری دورسنجی و بهبود سامانه موقعیتیاب جهانی در سطح ملی هستیم. به عبارت دیگر، توسعه صنعت فضایی کشور، موجب بهبود روشهای اکتشاف ژئوفیزیکی میشود که در پی آن شاهد تحولات زیربنایی در مطالعه پدیدههای علوم زمین خواهیم بود. برای مثال، بسیاری از استنتاجهای بهعملآمده در مباحث زمینشناسی مهندسی و زلزلهشناسی مهندسی، مرهون صحت دادههای ژئوفیزیکی در مقیاسهای مختلف است که از آن جمله میتوان به تصحیحات هندسی ابرسازهها (سد، تونل و برجهای مخابراتی) به روش ماهوارهای اشاره کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.