الزامات علم و فناوری در دوران پساتحریم
استفاده بهینه از وضعیت مطلوب
سعید باستانی. دانشیار پژوهشگاه علوم و فناوری رنگ
چالش هستهای ایران عزیز پس از سالها کشمکش در عرصه بینالملل، بالاخره با همت و تلاش وصفناپذیر دلاورمردان عرصه دیپلماسی در ماه پرخیروبرکت رمضان خاتمه یافت. این خاتمه، شروع و آغاز فصل دیگری است. وضعیت کشور در دوران پساتحریم قابل قیاس با هیچ زمانی از دوران انقلاب نیست، بنابراین نیاز است که بایدها و نبایدها و الزامات هر حوزه اعم از اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و علمی و فناوری مورد بررسی و کنکاش قرار گیرد. حوزه علم، پژوهش و فناوری به دلیل اثربخشی عمیق آن بر سایر حوزهها بسیار حساس است و پرداختن به آن از زوایای گوناگون میتواند راهکارهای مناسبی برای غلبه بر چالشهای موجود را پیشروی تصمیمگیران این عرصه قرار دهد. عوامل مؤثر بر علم و فناوری را بر اساس میزان تأثیرپذیری از تحریمها، میتوان به دو گروه عمده «عوامل مؤثر با تأثیرپذیری کم» و «عوامل مؤثر با تأثیرپذیری زیاد» تقسیمبندی کرد: عوامل مؤثر با تأثیرپذیری کم برخی عوامل مؤثر بر علم و فناوری، تأثیرپذیری کمی از تحریمها داشتهاند و عمدتا ناشی از نوع عملکرد داخلی هستند و با مدیریت مناسب میتوان آنها را بهبود بخشید. برخی از مهمترین این عوامل عبارتاند از: 1- ساختار پژوهش و فناوری: ساختارها باید دسترسی به هدف غایی سازمانها را تسهیل و اجرائی کنند. با ساختار موجود در این حوزه، تولید نظریه و ایجاد فناوری در هالهای از ابهام قرار گرفته است. ایجاد ساختارهای هدفمند، عاملی است که معطوف به شرایط داخلی و بومی کشور بوده و به پیشرفت موضوع مورد بحث کمک خواهد کرد. 2- آییننامهها و مقررات حوزه پژوهش و فناوری: مقررات حاکم علاوه بر نظمبخشی به عنوان سامانه کِشنده جامعه علمی در جهت نیل به اهداف کمی و کیفی تعیینشده از طرف سیاستگذاران این حوزه عمل میکنند. طبیعتا وجود نقص در مقررات، نقص در اهداف و نقص در اجرا، این عامل را نهتنها بیاثر میکند که بعضا خود مانعی برای رسیدن به هدف خواهد بود. 3- برنامهریزی عملیاتی: سند چشمانداز 1404 و سند جامع علمی کشور تدوین شده است. اما برنامهریزی عملیاتی دانشگاهها و مؤسسات (البته واقعی و حقیقی) کماکان تهیه و تنظیم نشده است. 4- کیفیت پژوهشگر و کیفیت پژوهش: کیفیت پژوهشگر و کیفیت پژوهش میتواند از جهاتی به مسئله تحریمها مرتبط باشد، اما عوامل داخلی مؤثر بر کیفیت (که کم هم نیستند)، قابل بررسی هستند. نحوه تعریف طرح پژوهشی، نحوه جذب و سنجش هیأت علمی، کیفیت دانشجو، اثربخشی پژوهش و مانند اینها، مواردی هستند که بر کیفیت تأثیر میگذارند. 5- نحوه ارتباط با صنعت: هرچند این مقوله بسیار پیچیده است، ولی محرز است صنایعی که به منابع طبیعی کشور ارزش افزوده میبخشند و فارغالتحصیلان تحصیلات تکمیلی بخش تحقیق و توسعه آن صنعت را هدایت میکنند، رابطه بهتری با دانشگاهها دارند. از طرفی با توجه به دولتیبودن اقتصاد کشور، تعامل صنایع دولتی با دانشگاهها هم جزء عواملی هستند که سیاستگذاری در آن معطوف به داخل است. 6- عوامل انگیزشی هیأت علمی: اعضای هیأت علمی در کشور تقریبا یک درصد جامعه را تشکیل میدهند. این افراد موتور محرک علم و فناوری هستند. جایگاه اجتماعی، حفظ شأن و منزلت و عدم دغدغه مالی از اهم عواملی است که انگیزه هیأت علمی را برای خدمت تماموقت و وقف عمر خود در راه علم بالا میبرد. 7- تجربه پژوهش و فناوری: نظام آموزشی کشور به بلوغ رسیده است، ولی نظام پژوهشی در دوران جوانی و نظام فناوری در دوران طفولیت خود بهسر میبرد. به منظور بهرهبرداری از شرایط پساتحریم لازم است این نظامها از راههای مختلفی مثل روشهای میانبر، ترمیم و بالغ شوند. 8- تغییر نگاه پژوهشی درونزا متناظر با منابع: اگر بپذیریم که کارکرد علم و فناوری به عنوان ابزاری در خدمت بشر، ایجاد ارزش افزوده به منابع انسانی و منابع طبیعی هر جامعه و سرزمین است، بازنگری جایگاه دانشگاهها و مؤسسات پژوهشی از اوجب واجبات است. اگر منابع طبیعی کشور را اعم از منابع آبی، معدنی، نفتی و گازی،خورشیدی، خاکی و بادی و مانند اینها را از یک طرف و منابع انسانی را به عنوان جامعه مسلمان با پتانسیل تبدیل به انسان کامل از طرف دیگر در نظر بگیریم، آیا دانشگاهها و مؤسسات در جهت تبدیل این منابع به نحو احسن گام برمیدارند؟ عوامل مؤثر با تأثیرپذیری زیاد تحریمها بر بسیاری از حوزهها تأثیر مستقیم و زیادی داشته است. در حوزه علم و فناوری، عواملی وجود دارند که به دلیل تأثیرپذیری زیاد آنها از تحریم، توانستهاند مستقیم یا غیرمستقیم بر پژوهش و فناوری و کیفیت آن تأثیرگذار باشند. برخی از این عوامل عبارتاند از: 1- تجهیزات استاندارد پژوهش: در اکثر حوزههای پژوهشی تجهیزات نقش پررنگی را در کیفیت برعهده دارند. شاید تحریم فرصت مناسبی برای ساخت تجهیزات داخلی قلمداد شود، ولی مبرهن است که در دوران پساتحریم تعامل بینالمللی این بخش را هم توانمندتر خواهد کرد. 2- ارتباطات مفید و مؤثر بینالمللی: بینالمللیشدن، نیاز به ارتباطات بینالمللی دارد. درسایه این ارتباطات، ترافیک علمی شکل گرفته و مرجعیت علمی در منطقه به عنوان یک هدف کلان نمایان میشود. 3- بودجههای پژوهشی: کاهش بودجههای پژوهشی از طرف صنایع، دستگاههای اجرائی و وزارت متبوع عامل مؤثری بر پژوهش است. طبیعتا با قطع جریان مالی و به تبع آن کاهش بودجه، این حوزه از سایر حوزهها آسیبپذیرتر و کاهش یا حذف بودجه آن محتملتر است. 4- رشد صنایع هدف حوزه پژوهش و فناوری: شاید بتوان گفت که این نوع تحریم، بیشترین آسیب را به صنعت و تولید وارد کرده است. صنایع کشور که بازار هدف پژوهش هستند در صورت رشدونمو نیازمند خروجیهای پژوهشی محققان هستند. از طرفی ممکن است با ایجاد ارتباطات، صنایع و دستگاههای اجرائی، نیاز پژوهشی خود را هم از خارج از کشور تأمین کنند، لیکن در صورت تحقق مجموعه عوامل مذکور، محصولات پژوهشی را نهتنها برای داخل که برای خارج از کشور هم رقابتی خواهد کرد. 5- گردش جریان دانش و انتقال تجربیات مدیریت دانش و فناوری: با لغو تحریمها، جریان دانش رونق گرفته و امکان انتقال تجربیات مدیریتی در آن را فراهم میکند. استفاده مطلوب از این عامل نیازمند ایجاد بستر مناسب است. در پایان میتوان بدین صورت جمعبندی کرد که عوامل مؤثر با تأثیرپذیری زیاد، هرچند نقش بسزایی در پیشبرد علم و فناوری دارند، ولی بدون توجه به عوامل مؤثر با تأثیرپذیری کم، ما را به سرمنزل مقصود نخواهند رساند. به نظر میرسد مدتزمان اجرائیشدن توافقات هستهای و لغو تحریمها فرصتی طلایی برای تحلیل، بررسی و بازنگری مناسب عوامل مؤثر با تأثیرپذیری کم بوده که میتوان آن را بسترسازی این حوزه برای استفاده بهینه از شرایط پیشرو دانست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.