مغزکاوی بازی برد- برد در سیاست
به امید روزهای تعامل و صلح
اینروزها تمامی توجهها به موفقیت یکی از طولانیترین مذاکرات سیاسی برای حل معضل هستهای بین ایران و کشورهای 1+5 جذب شده است. در این دور برای اولینبار مذاکرهکنندگان ایرانی با هدایت مقامات بلندپایه دولتی بر روی بازی برد-برد تأکید کردهاند.
در زیستشناسی، قدمت این بحث به نظریه تکاملی «داروین» در قرن نوزدهم برمیگردد. مدتها این نظریه نوعی بازی برد-باخت در سیر تنازع بقای فردی تعبیر میشد و کمتر به ابعاد اجتماعی نظریه انتخاب طبیعی داروین میپرداخت. در همان قرن نوزدهم در دولتهای شرقی، ابداع ورزش رزمی «ایکیدو» ژاپنی، بهطور عملی امکان دفاع بدون صدمه و آزاررساندن به حریف را آموزش میدهد و اینکه چطور با حرکاتی سریع و ظریف میتوان خود را در کنار حریف، نه در مقابل آن قرار داد. در سالهای دهه 30میلادی، بین دو جنگ جهانی خانمانسوز در غرب، امکان تعبیر نظریه تکاملی در ابعاد اجتماعی، موضوع ازخودگذشتگی و امکان رفاقت در حین رقابت برای بقا در موجودات اجتماعی پیش آمد. اما بازهم توجه همهجانبه و کارسازی به آن نشد. سالهای دهه70میلادی، پس از فجایع بیسرانجام جنگ ویتنام و باخت ماشین جنگی عظیم آمریکا در ویتنام، مصادف شد با اوج دوباره پرداختن به نظریه برد-برد در زیستشناسی تکاملی، بهویژه اینکه با گسترش تکنولوژی مغزپژوهی امکان بررسی وضعیت برد-برد در مغز انسان بهتدریج ممکن میشد. هماکنون پژوهشها در این زمینه به وضوح نشان میدهد که باوجود عدهای از خشونتطلبان ناباور به امکان بازی برد-برد و محکومدانستن آدمی به تندادن به بازی برد-باخت و درنهایت باخت-باخت، معلوم شده که میتوان با ایجاد شرایط مناسب، امکان بازی برد-برد و صلح از طریق به کارانداختن مکانیزمهای موجود مغزی فراهم کرد. به عبارتی دیگر، آن چنانکه ناباوران میگویند، امکان وجود بازی برد-برد غیرواقعی و توهمی نیست، بلکه اساس زیستشناختی دارد و چنین نظامی در مدارهای انعطافپذیر مغز انسان اجتماعی تعبیه شده است. با به کارافتادن این مدارهای صلحجویانه، مصلحتطلبانه و کارای مغزی، از طریق مهیاشدن شرایط آن (که مسئولیت آن نیز به عهده فعالیت آگاهانه مغز اجتماعی انسانهای عاقل است)، میتوان آن را به راحتی جانشین یا آلترناتیوی برای مدارهای خصومتطلبانه، مقابلهجویانه و خشونتطلبانه در مغز قرار داد. دستگاه عظیم هماحساسی همدلانه مغزی برای رسیدن به فهم مشترک با وجود اختلافات، خصومتها، آزردگیها، دشمنیهای گذشته، آماده است. فهمیدن مواضع مخالف و جایگاه فکری و نظری مخالفان و قائلشدن حرمت و اعتبار انسانی برابر برای آنها و همه حق را در مشت خود ندیدن و به خاطر منافع عظیمی که صلح به بار میآورد، از بعضی از خواستههای حتی به نظر بر حق خود چشمپوشیکردن، ارزش معنوی جهان انسانی را ارتقا میدهد و تضمینی برای بقای جمعی در کره زمین است. پیروزی در جنگ، توهمی بیش نیست. قدرتمندان زورگوی جهان با به راهانداختن جنگ و قطببندی جهان به جبهه حق علیه باطل، میخواهند وانمود کنند که آنها برنده این جنگ نابرابر خواهند بود، چون حق را در مشت زورگوی خود میبینند، اما انسانهای آگاه امروز در این دام گرفتار نمیشوند. معنویت و قدرت انسانهای آزاده در فهم همهجانبه تواناییهای مغز اجتماعی انسان، در مقابله با خشونت و جنگی است که شرایط ناعادلانه به آنها تحمیل میکند. راه مبارزه استفاده از شیوه مشابه زورآزمایی قدرتهایی نیست که فقط به بازی خصومت جنگطلبانه برد و باخت یا به نظر خود حق علیه باطل، اعتقاد دارند. در ضمن، پژوهشها نشان میدهد که بازی برد- برد آسان نیست. یافتههای مغزپژوهی دال بر این واقعیت است که موقعیت برد-برد، فشار بار شناختی زیادی را بر مغز انسان مذاکرهکننده تحمیل میکند و این فشار، با بالارفتن درجه اضطراب در هنگام تصمیمگیریهای متعدد برای نشاندادن انعطاف در مذاکرات، در مدارهای خاصی از مغز آشکار شده است. مهارت در کنترل رفتار حتی در سطح اتوماتیک و ناآگاه غیرکلامی، چون حرکات و وجنات بدنی، واکنشهای چهره، چون لبخندزدن بهموقع و مؤثر، ایجاد اعتماد در طرف مقابل در حین حفظ و دفاع از منافع، هدایت فعالیت گسترده هماهنگ مغزی در سطحی عالی را میطلبد. از این نظر نیز باید هیأت مذاکرهکننده هستهای ایران را موفق دانست. موفقیت این مذاکرات نشان داد که وجود اعتماد، پیششرط اولیه پیشبرد این نوع روابط نیست، بلکه تلاش برای اعتمادسازی در طول همکاری و تلاش در فهم نقطهنظرات یکدیگر و تأمین و اجرای بخش قابل قبول آنها، امکان به کارافتادن مدارها و ترشحات هورمونی لازم برای بهوجودآمدن اعتماد در مغز دولتمردان چند طرف مذاکره را در فرصتهای پیشرو بهوجود خواهد آورد. به امید روزهای تعامل و صلح و بهوجودآمدن شرایطی مساعد برای استفاده از همه تواناییهای شناختی مغزی ما ایرانیان در جهت ساماندهی زندگی در سطح ملی و بینالمللیمان.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.