|

گفت‌وگو با «دالی بور ماتانیک» کارگردان کروات

عشق در گرماگرم تنش‌های قومی

امیر گنجوی . زینب حق‌شناس

جنگ بی‌رحمانه‌ای که پس از فروپاشی یوگسلاوی شعله‌ور شد و تنفر صرب‌ها و کروات‌ها از هم، خوراک خوبی برای فیلم‌سازان منطقه بالکان فراهم کرده است. «خورشید بالا آمده»، به کارگردانی دالی بور ماتانیک، جدیدترین فیلم از این نوع است و از 1991 که یوگسلاوی تجزیه شد، اولین فیلم از کرواسی است که در جشنواره کن به نمایش درآمده است. در سراسر فیلم به نتایج این کشمکش و به نفرت در سه دوره پس از آن پرداخته شده است. ماتانیک اثر این منازعه را در روابط عاشقانه بین یک زوج که قومیت متفاوتی دارند، بررسی کرده است. این فیلم در جشنواره کن با استقبال خوبی مواجه شد و جایزه ویژه هیأت‌داوران را در بخش نوعی نگاه به دست آورد. این مصاحبه پس از اکران فیلم «خورشید تابان» در جشنواره انجام شده است.

همه صحنه‌های «خورشید بالا آمده» با سکوت و آرامش شروع و پس از اندک‌زمانی آهنگ فیلم عوض می‌شود و با استفاده از موسیقی یا واقعه‌ای غم‌انگیز، نیرویی تازه به فیلم بازگردانده می‌شود. این نوع استفاده از زمان از چه فلسفه‌ای سرچشمه گرفته است؟ ده‌هاسال طبیعت و حیوانات پیرامون شخصیت‌ها در خاموشی شاهد رفتار آنها بوده‌اند ولی به لحظات زندگی انسان‌ها آهنگ و معنا می‌بخشند. دنیای درونی شخصیت‌ها، دردهای پنهان آنها، تنفر، خاطرات و سؤالات‌شان همگی باعث بهترشدن ضرباهنگ می‌شوند. این انرژی شخصیت‌هاست که با هم می‌جنگند و وقتی می‌خواهند به‌نوعی با نفرت‌هایشان کنار بیایند و به سطح بالاتری از انسانیت برسند، همه‌چیز مانند آهنگ طبیعت دست‌نخورده به کمکشان می‌آید. به نظر من دلیل اینکه شهرها برای ساختن فیلم کسالت‌بار شده‌اند همین است. البته کاملا به موضوع بستگی دارد ولی بعضی‌وقت‌ها مانند سیرک‌های شلوغی هستند که بیشتر به انرژی «شهری» برآمده از فلسفه «زندگی روزمره» شباهت دارند. به نظر من هنگام صحبت درباره اصول والای انسانی، طبیعت و آهنگ آرام و پاکیزه آن بهترین جا برای تحلیل و طرح سؤالات تازه است. کتاب «آزادی» اثر جاناتان فرنزن نیز به همین موضوع پرداخته است. امیر کاستاریکا «زیر زمین» را که مانند این فیلم درباره جنگ در این منطقه است، کارگردانی کرده. در کار او نیز درست مثل فیلم شما سرزندگی، دیوانگی و خشونت عواملی هستند که بر فیلم سایه افکنده‌اند. آیا از کار او الهام گرفته‌اید؟ بین کار او و کار شما چه شباهتی وجود دارد؟ مهارت‌های فیلم‌سازی کاستاریکا قابل ستایش است ولی فکر می‌کنم از واقعیت و تاریخ تحلیل‌های متفاوتی داریم. کارش بسیار سیاسی است به‌طوری‌که در فیلم‌های اخیر او جانبداری هم به چشم می‌خورد. دوست دارم فیلم‌هایم به‌هیچ‌وجه رنگ‌وبوی سیاسی پیدا نکند زیرا در منطقه ما از کلمات «سیاست»، «ملت» و «مذهب» به طور خاصی سوءاستفاده شده و باعث درد و رنج فراوان برای مردم شده است. بزرگ‌ترین مشکل این است که این موضوعات مقدم بر «بردباری»، «رحم» و «عشق» قرار گرفته‌اند. کار فیلم‌سازانی مانند مایکل هنک یا رابرت بریسون را که مترقی بوده و برای اصول والای انسانی مبارزه کرده‌اند، بسیار دوست دارم. این روش من است که از فیلم برای رسیدن به بالاترین مؤلفه‌ها استفاده کنم نه اینکه در سطح پایین بمانم و دنیا را جایی کسالت‌بار که سیاست و هویت ملی مهم‌ترین چیزها هستند، قلمداد کنم. در پایان روزی آفتابی واقعا متوجه می‌شویم آنها چندان هم مهم نیستند و چیزی بالاتر از آن وجود دارد که این سیاره را زنده نگه می‌دارد. موسیقی فیلم‌تان انسان را مسحور می‌کند. می‌توانید در مورد نقش موسیقی در فیلمتان بگویید؟ موسیقی قطعا یکی از قوی‌ترین انگیزه‌ها را در ذهن من ایجاد می‌کند و برای فیلم «خورشید بالا آمده» از کارهای تیم هکر، فیلیپ گلاس، آروو پارت و جان آدامز بهره برده‌ام. موسیقی بالاآمده تابان طوری طراحی شده که از درون خود شخصیت‌ها و از عمق وجودشان سرچشمه بگیرد و به جای اینکه صدایشان بلند شود، با صداهای طبیعت ادغام شده و از درون شخصیت‌ها شنیده شود. آهنگ‌هایی که می‌نوازیم کاملا با موقعیت مغایرت دارد، مثلا در داستان اول وقتی که سرود معروف سال‌های 1980 سایکدیلیک راک را می‌نوازیم تا نشان دهیم که آن جوانان تا چه حد به دور از بربریت هستند و اصلا برای جنگجوشدن آمادگی ندارند، موسیقی به سبک ارکستر کلاسیک مدیترانه‌ای نواخته می‌شود. وقتی اثرات جنگ را نشان می‌دهیم، آن را با آهنگ عشقی زیبایی در تعارض قرار می‌دهیم که فضایی صلح‌آمیز را تداعی کرده و یادآور زندگی معمولی است که در آن نواحی جریان داشته است و جشن لحظه‌ای کلیدی است که نسل جوان و زندگی سطحی آنها را نشان دهیم. روی این قسمت زیاد کار کردیم. موسیقی برای من خیلی مهم است و تمام آهنگ‌ها‌یی را که می‌خواهیم در فیلم بنوازیم، با آهنگ‌سازان تحلیل و بررسی می‌کنم. داستان، خوشبینانه به‌نظر می‌رسد. آینده را مثبت ارزیابی می‌کنید؟ این فیلم را درست به همین دلیل ساخته‌ام تا بر همه عوامل منفی که در تاریخ وجود دارند، مهر پایان بزنم و این سؤال را طرح کنم که چگونه می‌توان به سطح بالاتری دست یافت و در دنیای نوین انسانی‌تر رفتار کرد. با خوشبینی و مثبت‌اندیشی به این موضوع نگاه می‌کنم و همه مسئول هستند این‌گونه بیندیشند و کار کنند. تاریخ تکرار می‌شود و ممکن است در آینده جنگ‌های بیشتری البته به شیوه‌ای جدید مثلا جنگ رایانه‌ای، داشته باشیم. این طوری نمی‌شود آینده را ساخت و به این دلیل با ساخت این فیلم تلاش می‌کنم با نیروی خود بر تاریخ غلبه کنم. فیلم خود را از نوع فیلم‌های عاشقانه می‌دانید. آیا فکر می‌کنید این عاشقانه به قدر کافی قوی باشد که پیام ضدخشونت فیلم را برساند؟ در این فیلم هرگاه نفرت باعث می‌شود عشق از صحنه خارج شود، داستان را تمام می‌کنم و بخت خود را با زوج دیگری در دهه‌ای جدید امتحان می‌کنم. در این فیلم عشق، بردباری و رحم با یکدیگر جمع شده است و جنگ می‌کنیم که در را باز نگه داریم تا بخت ارتباط در سطحی که امکان بروز عشق وجود داشته باشد، برقرار باشد. به‌نظر من همین قدر کافی است. اگرچه در دنیایی زندگی می‌کنیم که با دیوارهای بلند محاصره شده است و «دیگران» به درون آن راه ندارند. آن دیگران می‌توانند صرب، کروات و حتی یهودی، سیاه‌پوست، مردان همجنس‌باز و همسایگان باشند. در محیط نفرت‌بار خوشامدگویی در کار نیست. پس به‌باور شما عشق می‌تواند تعصب مذهبی، سیاسی و اجتماعی را پایان دهد؟ اگر همه زندگی را با تعصب، نفرت و قضاوت درباره دیگران سپری کنیم، مطمئن باشید تاریخ باز هم تکرار خواهد شد. من به نیروی هنر و فیلم باور دارم و به‌نظر من هر جای دنیا که زندگی کنیم، عشق و بردباری تنها راهی است که همه چیز را تغییر و به سطح بالاتر حرکت می‌دهد. این عشق است که دنیا را به حرکت درمی‌آورد و نه اندیشه‌های سیاسی. دنیای مادی به پایان می‌رسد و دنیای معنوی و اصول والای انسانی آخرین واحه برای بشریت است. در این نقطه هنر و مذهب به‌هم نزدیک می‌شوند و وقتی به‌راستی به انسانیت بیندیشند، راهنمای یگانه‌راهی خواهند بود که این سیاره را به جایی بهتر برای زندگی تبدیل می‌کند. داستان درباره نفرت و تأثیر آن بر زندگی دیگران است. برای احترام‌گذاشتن به دیگران باید آنها را بشناسیم ولی فیلم اطلاعات کمی در مورد زندگی دیگران و اساس کشمکش‌های آنها در اختیار قرار می‌دهد. هیچ اطلاعاتی درباره زمینه تاریخی داده نشده است. به‌علاوه تعداد نماهای نزدیک بسیاراندک است و بدبختی دیگران را نمی‌توان حس کرد. بنابراین ممکن است سبک انتخابی‌تان در تضاد با تصویر «دیگری» باشد. می‌توانید جزئیات بیشتری از این سبک و رابطه آن با نمایش «دیگری» در اختیار ما قرار دهید؟ واقعا فیلم‌هایی را که همه چیز را شرح می‌دهند، دوست ندارم. می‌خواهم بیننده عمیقا به موضوع نگاه کند، مشکل را حس کند و در همان 10 دقیقه اول به همه سؤالاتش درباره شخصیت‌ها پاسخ داده شود. مهم است که پرسش‌ها به صورت باز مطرح شوند ولی نباید همه چیز را برای تماشاگر تصویر کرد. تماشاگر نباید منفعل باشد، بلکه باید فعالانه در اندیشه اصلی فیلم غور کند و آن را دریابد. قصد من از ساخت این فیلم این نبوده است که وضعیت سیاسی ملیت‌های مختلف را شرح بدهم ولی آن را در جای‌جای فیلم می‌توان مشاهده کرد. موضوع مهم این است که بیننده فشار، زخم‌ها و دیوارهای بین شخصیت‌ها را حس کند. به وقایع تاریخی و اطلاعات، کمتر اهمیت داده‌ام تا به موضوع جلوه‌ای جهانی ببخشم و این راه‌حل بتواند برای همه دنیا کارساز باشد. سخنی از روبر برسون را خیلی دوست دارم. «دبوسی با یک پیانوی بسته می‌نواخت.» در خورشید بالاآمده هم دوربین را اینطوری به کار بردیم و فیلم‌برداری کردیم. رفتار شخصیت‌ها را به شکل طبیعی و از درون آنها فیلم‌برداری کردیم. در مورد نمای نزدیک هم باید بگویم که بسیار به روش نظری وابسته بودم؛ چون فکر می‌کنم گاهی وقت‌ها برای به تصویر کشیدن روح مردی که در یک دره است، نمای دور بیش از نمای نزدیک که ازمدافتاده و معمولی است حرف برای گفتن دارد. با توجه به تنش بسیار زیادی که در منطقه وجود دارد، به نمایش درآوردن واقعیت‌های دوران معاصر تا چه اندازه برای کارگردان مشکل‌آفرین است؟ من از طرح اصلی فیلم پیروی کرده‌ام که برای فیلم خیلی خوب است ولی برای زندگی آن‌قدرها خوب نیست. این منطقه برای ساختن فیلم بسیار الهام‌بخش است، چون هرروز می‌شنوید که اتفاقی ضدبشری در این ناحیه رخ داده است. واقعیت‌ها را در آینه فیلم نشان می‌دهم تا مردم واقعیت زندگی خودشان را ببینند و به دنبال کلید گشایش و امید برای زندگی صلح‌آمیز باشند. این خیلی مهم است که در خیابان‌ها حضور داشته باشیم، گوش بدهیم و واقعیت را درک کنیم. آن وقت می‌توانیم آینه‌ای روبه‌روی آنها بگیریم. کار با بازیگران جوان چگونه بود؟ مثل جانور هستند! جوانانی بی‌باک و مشتاق دانستن و تجربه‌کردن. نشان‌دادن تفاوت بین شخصیت‌ها برای آنها خیلی سخت بود و من به کاری که کرده‌اند افتخار می‌کنم. بازیگران را بزرگ‌ترین سلاح کارگردان به حساب می‌آورم. پس از آنها محافظت می‌کنم و مواظب سلامت و آرامش آنها هستم تا به بهترین نتایج دست یابند. با توجه به اینکه فیلمتان در جشنواره کن جایزه گرفته است، فکر می‌کنید در کرواسی با چه واکنشی روبه‌رو خواهد شد؟ مردمی که می‌دانند چگونه عشق بورزند، فیلم را دوست خواهند داشت. مردمی که سراسر وجودشان تنفر است نه‌فقط در کرواسی بلکه در سراسر دنیا با فیلم مخالف خواهند بود. موضوع مهم این است که مردم، از چین تا مکزیک منظور اصلی فیلم را که استفاده از قدرت خود برای غلبه بر تاریخ است کاملا درک کرده‌اند. خیلی طرف‌دار صلح هستم و با استفاده از دیدگاهی که درباره نکات منفی تاریخ دارم، این فیلم را ساخته‌ام. حرکت «زاده شده‌ام تا نفرت داشته باشم» که توسط نسل جوان راه انداخته شده، نیز بر ساخت این فیلم اثر داشته است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.