سیاست ادبیات (۲)
رهایی از بردگی بازنمایی
ژاک رانسیر . ترجمهی پویا رفویی
اثر مادام دواستال، «در باب سنجش ادبیات برحسب روابط آن با نهادهای اجتماعی» را که در سال 1800 منتشر شد، غالبا بهمنزله مانیفستی بهمنظور اطلاق تازهای از ادبیات بهشمار میآورند. با اینهمه بسیاری از منتقدان رفتاری را پیش گرفتهاند که گویی صرفا یک اسم با اسمی دیگر جا عوض میکند و بر این منوال برآنند تا میان رویدادها و جریانهای سیاسی، به معنای تاریخیشان از یکسو و مفهوم غیرزمانمند ادبیات از سوی دیگر رابطهای برقرار کنند. مابقی کوشیدهاند تا شرحی از تاریخمندی مفهوم ادبیات به دست دهند، اما عموما در چارچوب پارادایمی مدرنیستی به این امر مبادرت ورزیدهاند. تلقی این پارادایم از مدرنیته هنرمندانه، رهایی همه انواع هنر از بردگی بازنمایی بود که باعث میشد تا هنرها جملگی ابزار بیان مرجع بیرونی باشند و در ازایش، به تمرکز هنر بر مادیت متناسب با آن منجر میشد. ازاینرو، مدرنیته ادبی با تحققبخشیدن به کاربست بیواسطهای از زبان که در تباین با کاربست ارتباطی آن قرار دارد، به شکل سبک درآمده است. در تعیین رابطه بین سیاست و ادبیات، جنبهای که بیشتر از سایر جنبهها پرولماتیک بود، جنبهای که بلافاصله به تنگنای دوراههای منجر شد، عبارت از این بود که یا خودمداری ادبی زبان با برخی کاربستهای سیاسی، که بهمنزله ابزاریشدن ادبیات بود، در تضاد قرار میگرفت؛ و یا اینکه همبستگی میان بیواسطگی ادبی، که بهمنزله تأیید اولویت ماتریالیستی دالها به نظر میآمد، همراه با عقلانیت ماتریالیستی کنش انقلابی بهجد مورد تأکید قرار میگرفت. سارتر در «ادبیات چیست؟» با تضاد قائلشدن بین بیواسطگی شاعرانه و واسطهمندی ادبی، نوعی توافق مسالمتآمیز را پیشنهاد میداد. بهزعم وی، شاعران کلمات را شبیه اشیا به کار میبردند. وقتی رمبو مینوشت: «کدام روح است که بینقص باشد؟»، بهروشنی پرسشی استفهامی را مطرح نمیکرد، بلکه از لفظ، جوهر مبهمی، شبیه به آسمانهای زرد «تینتورتو» به دست میداد. بنابراین سخنگفتن از تعهد به شق شاعرانه هیچ محلی ندارد. از طرف دیگر، این نویسندگاناند که به کار تولید معناها اشتغال دارند. آنها واژهها را بهمنزله ابزاری ارتباطی بهکار میبرند و در نتیجه، چه بخواهند چه نخواهند، در کار بنای جهانی مشترک خود را متعهد مییابند. شوربختانه، این توافق مسالمتآمیز مطلقا هیچچیزی را حل نمیکرد. به محض اینکه سارتر به تعهد ادبی نثر با همان کاربست زبانی خاص خودش رأی داد، مجبور شد شرح بدهد که از چهرو نویسندگانی مثل فلوبر، شفافیت زبان منثور را در ربوده بودند و وسیله ارتباط ادبی را به هدفی فینفسه دگرگون ساخته بودند. چارهای نداشت جز اینکه دلیل این امر را در پیوند میان رواننژندی فلوبر جوان و واقعیتهای اندوهبار جدال طبقاتی دوران فلوبر جستوجو کند. و ازاینرو مجبور بود سرشت ذاتا سیاسی ادبیات را در جایی خارج از ادبیات جستوجو کند، در «سیاستمندی» آن، که مدعی مبنای آن کاربست مشخصی از زبان بود. این دور تسلسل خطایی شخصی نیست. به میلی مربوط میشود که خصیصه ادبیات را در زبان تثبیت میکند. چنین میلی فینفسه به سادهسازیهای پارادایم مدرنیستی هنرها مربوط است. سعی بر این است تا در این پارادایم خودمداری هنرها را در مادیت خاص آنها تثبیت کنند. متعاقبا لازمه آن، ادعایی است ناظر بر خصیصه مادی زبان ادبی. ولی اثبات این خصیصه مادی از محالات است. کاربردهای ارتباطی و کاربردهای شعری زبان هیچگاه از همپوشانی خلاصی ندارند، چندانکه ارتباطات روزمره، همانقدر مالامال از صناعات ادبی است که کنشی شاعرانه مستعد آن است تا بیانی کاملا شفاف را در جهت نیل به مقصود خود دگرگون کند. چه حاجت به بیان که این سطر رمبو، «کدام روح است که بینقص باشد؟» پاسخگویی عدهای از ارواح را طلب نمیکند. با اینهمه نمیتوانیم همراه با سارتر به این نتیجه برسیم که این پرسش«نه معنا، بلکه جوهر» را مطرح میکند. این پرسش بدون محمل و کنشهای زبانی روزمره، در خصلتهای عام متعددی با هم اشتراک دارند. علاوهبراینکه از قوانین نحو متابعت میکنند، تابعی هستند از کاربست بلاغت روزمره گزارههای تعجبی و استفهامی، خاصه به روال بلاغتی مذهبی که در آثار رمبو بس چشمگیر است: «در میان ما کیست آنکه بیگناه باشد؟»، «در میان ما آنکه بیگناه است، اولین سنگ را بزند». اگر شعر از ارتباط عادی سر باز میزند، دلیلش کاربستهای بیواسطهای از زبان نیست که معنی را زائل میکند. دلیلش بههمپیوستگی دو نظام معنایی است؛ از یکسو «کدام روح است که بینقص باشد؟» تعبیری است «عادی»، که برحسب جایگاهش در شعر، به شکل ابتلای وجدان درمیآید. وانگهی، از طنین «ای فصلها،ای قصرها» چنین نیز برمیآید، که چیستانی در کار است، چیزی در مایههای «ترجیعبندی بیمعنا» شبیه به شعرهای کودکانه یا ترانههای عامیانه؛ علاوهبراین، «صدای ویلنی» که نوازندهاش بر شکوفایی ذهن «شهادت» میدهد، در دل عبارات مستعمل زبان و طنطنه بیمعنای شعرهای کودکانه، تجلی «کمیت ناشناخته»ای است که سر آن دارد تا از زندگی جمعی، معنا و آهنگ تازهای برآورد. تکینِگی این سطر از شعر رمبو از پارهای ویژگیها، از کاربست غیرارتباطی ناشی نمیشود. از ارتباط تازه میان متمایز و نامتمایز، بجا و نابجا، شعر و نثر ناشی میشود. تمایزیافتگی تاریخی ادبیات، نه به سبب وضعیت یا کاربست مشخص زبان، که به سبب توازن تازهای است میان نیروهای زبان، به سبب شیوه تازهای از زبان است که به موجب دیدنی یا شنیدنیکردن چیزها فعلیت مییابد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.