درباره هنر شفافاندیشیدن
علیرضا شیری*
پرده اول: به میوهفروشی محل میروم و در فهرست پیامکشده خریدها، برای اولینبار، «کدوحلوایی» درج شده که خانم اخیرا دستور تهیه سوپش را یاد گرفتهاند! اتفاقی که میافتد این است که نگاهی سریع به قیمت موز میاندازم که با ماژیک درشت و بیقواره، بیرون مغازه خورده کیلویی سههزارو 450تومان، در مغزم قیمت موز همیشه چیزی بین سههزارو 200 تا سههزارو 800تومان ، کد شده است و قیمتهای خارج این بازه به طور ناخودآگاه من را به گرانفروشبودن میوهفروش ظنین میکند، اما قیمت فعلی باعث میشود بروم و کدوحلوایی مثلا کیلو 9هزارو 500 را نیز، در بازه نرمال تصور کنم! به چنین تعمیمدادنی در روانشناسی اجتماعی میگوییم اثر هالهای hallow effect؛ زیرا مغز برای کدوحلوایی ملاکی نداشت و چون مثلا قیمت موز و هندوانه را دارد، همینها را تعمیم میدهد به بقیه اجناس. خب میوهفروشها نیز از این قاعده خبر دارند، هرچند اسمش را نمیدانند! پرده دوم: اردیبهشت 94 در استانبول وارد کتابفروشی میشوم و تصویر کتاب رالف دوبلی توجهم را جلب میکند: The Art Of Thinking Clearly ،به خاطر علاقهام به علوم عصبشناختی (neurocognitive science) میروم تورقش کنم که متوجه زیبایی و عظمت این کتاب میشوم، هنوز به هتل نرسیدهام که یکی از دوستان کتابیام (دوستیهایی که تو فضای کتابفروشیها شروع شده) به اسم خشایار، برایم تصویر کتابی را از ایران میفرستد به اسم هنر شفافاندیشیدن با ترجمه عادل فردوسیپور، بهزاد توکلی و علی شهروز که شوکه میشوم از اصل همزمانی و خوشحالم که نشر وزینی مثل چشمه و خانواده عزیز کیائیان کتاب را به جامعه ایرانی عرضه کردند. در تهران با چشمه تماس میگیرم و با راهنمایی من و لطف انتشارات، این ترجمه نفیس را به دهها مدیر و فرد تأثیرگذار ایرانی هدیه میدهیم. پرده سوم: من مدیرم، درمانگرم، استاد دانشکده روانشناسیام، بهشدت در معرض تصمیمات سخت هستم و این یعنی هرچقدر هم هوش و تجربه داشته باشی، باز مغز از شیوههای پیچیدهتر برای «میانبرزدن» استفاده میکند، میانبرزدن مسیر تعقل صحیح. بهواسطه وجود هستههای آمیگدال در مغز، رفتارهای واکنشی پیچیدهتری نسبت به رفلکسهای سادهتر نخاعی در انسان توجیه میشود. در رفلکسهای نخاعی دستمان به جسمی داغ میخورد و قبل از اینکه سوزش این تماس توسط بخشهای قشری مغز ادراک شود، دستمان را پس میکشیم؛ زیرا نخاع با میانبرزدنهایی که در طول تکامل فراگرفته است، بدن را از آسیب حفظ میکند. آمیگدال نیز شبیه این محافظت را اعمال میدارد ولی خیلی پیچیدهتر. در یک گفتوگوی حضوری استخدامی، بدون هیچ دلیل خاصی، احساس میکنید آدم مقابلتان منفی و بیرحم است، فارغ از اینکه این احساس درست است یا غلط، عملا آمیگدال شما متوجه میشود که این آدم از همان ادکلنی استفاده کرده که معلم دیکتاتورمآب شما، 15 سال قبل در مدرسه استفاده میکرده است و بنابراین با هشداری واکنشی، سعی میکند شما را از خطری بالقوه آگاه کند.
دانستن اینکه بعضی از واردات ذهنی و شهودات ما محصول مکانیسمهای عصبی پیچیده است، باعث میشود برای پیشگیری از هشدارهای اشتباه، تدبیری بیندیشیم.
پرده چهارم: همه مدیرانی که سر درس خطاهای تصمیمگیری دکتر عیسایی، رئیس دانشکده اقتصاد و مدیریت دانشگاه صنعتی شریف، شاگردی میکردیم، ازجمله خودم، بارها و بارها از اینکه چقدر تصمیمات بدی گرفتهایم به خود میپیچیدیم. ایشان با یاددادن خطاهای شناختی در تصمیمگیری، بازدهی ما را افزایش داد و او اولین کسی بود که کتاب رالف دوبلی یعنی هنر شفافاندیشیدن را به ما معرفی کرد. کتاب هنر شفافاندیشیدن همه زیبایی خود را مدیون محتوای علمیاش نیست بلکه لحن داستانگونه، تقسیمبندی راحت از نظر خواندن و مثالهایش این اثر را کمنظیر کرده است؛ ترجمه فعلی بسیارخواندنی است و البته خواندنیتر میشود اگر در پاورقی، مثالهای جامعه ایرانی را همتی کنیم و بیفزاییم. مطمئنم داشتن ایندکس انتهایی بهرهوری کتاب را بسیار مفیدتر خواهد کرد؛ هرچند در نسخه اصلی کتاب جداولی دیده نمیشود ولی میتوانیم با افزودن جداولی آموزشی، بهخاطرسپاری مفاهیم را تسهیل کنیم. * دکترای طب، دانشآموخته روانشناسی یونگ University of Oxford
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.