نوادگان یک تبار
علی اعطا
تصور میکنم با هر رویکردی به موضوع هویت و هر خوانشی از این امر، آنچه بهعنوان میراث فرهنگی میشناسیم و آثار ارزشمندی که از گذشتگان ما برجایمانده و روایتگر حیات مدتی در گذر ایام است، نقش کتمانناپذیری در ساختار هویتی ایفا میکند. نوادگان یک تبار، ولو اینکه با پدران خود تفاوت زیادی داشته باشند و اینکه فرزند زمان دیگری باشند و ولو اینکه ارتباطات وسیع و الزامات دنیای جدید، چشماندازهای تازهای در برابر آنها قرار داده باشد، همچنان نوادگان همان تبار هستند. اگر این کلیات را بپذیریم، به نظر میرسد برای اینکه ستون فقرات ساختار هویتی ما از هم گسسته نشود، حفاظت عالمانه از میراث فرهنگی و توجه جدی به آن، شرط لازم است. قابلقبول نیست کسانی نسبت به حفاظت از میراث فرهنگی و ملی بیتوجه باشند یا با سهلانگاری با آن برخورد کنند، اما از سوی دیگر برای بیهویتی معماری امروز اظهار نگرانی کنند. امروزه با مواردی مواجه میشویم که کسانی، چه در مقام کارشناس و چه در مقام مدیر و مسئول، معماری امروز ایران و آن جریان خلاق، اما در اقلیت آن را، به بیهویتی متهم میکنند، جریانهای نوپای معماری معاصر را و شاخههای نوظهور آن را به اتهام بیتوجهی به هویت تضعیف میکنند و اجازه رشد و نمو به آنها نمیدهند، اما همین افراد، نسبت به حفاظت از آنچه بهعنوان میراث فرهنگی و ملی برجای مانده توجه کافی نشان نمیدهند و چشمان خود را روی چنین اموری میبندند. امروز اگر اخبار معماری و میراث فرهنگی را دنبال کنیم، دائما با مواردی مواجه میشویم که خطر نابودی بسیاری از تجلیات میراث فرهنگی و بافتها و بناهای تاریخی را به ما اطلاع میدهند و با وجود دغدغهها و هشدارهای کارشناسان این حوزه یا بسیاری از مدیران و مسئولان مربوطه، روند نابودی این میراث ادامه پیدا میکند. در اینجا قصد اشاره به موارد خاصی را ندارم، اگرچه مثالهای مختلفی را میتوان مطرح کرد که در هفتهها و ماههای اخیر در معرض خطر قرار گرفتهاند یا خبرهای تلخ نابودی کالبدهای بیجان و بیرمق این میراث به گوش ما رسیده است. اما، طرفه اینجاست کسانی که دائما مقوله هویت و بیهویتی در معماری امروز را به مسئله روز رسانهها و سمینارها مبدل میکنند، در این میان غایبند. آیا مقوله هویت، صرفا چالش معماری معاصر ماست؟ گمان نمیکنم. تصور میکنم دیگران نیز با من در این نکته همعقیده باشند که مقوله هویت، با هر تعریفی، نسبتی ناگسستنی با تاریخ هر ملت دارد. چگونه میتوان در برابر مسئله میراث و تهدیدهای مقابل آن، بیعمل بود، اما مسئله هویت را در برابر هر حرکت خلاقه و نوآورانه در معماری معاصر، به تیغی برنده تبدیل کرد؟ هویت را باید بهمثابه یک ساختار فهمید و درک کرد. ستون فقرات این ساختار، گذشته ما را به حال و آینده ما متصل میکند و این ماییم که در پرتو آگاهی و دانش امروز و تخیل آیندهنگر، گذشته را قرائت میکنیم و تعابیر نو از آن میآفرینیم. این «گذشته» و عناصر باقیمانده از آن، بهعنوان مجراهای ورود ما به دنیاهای دیروز، مقولهای نیست که آسان بگذاریم و بگذریم. آیا نمیتوان بهجای بحثهای تکراری و نخنمای تقابل سنت و مدرنیته - آیا مگر همچنان تقابلی هست؟!- بر موضوع روشن و شفاف اما مغفول حفاظت از میراث بیش از اینها متمرکز شد؟ آیا نمیتوان بهجای اقدامات و اظهارنظرهایی در جهت جلوگیری از ظهور جریانات خلاق و نوپا- ولو آزمایشگر و تجربهگرا- کسانی نسبت به اقداماتی که در جهت تخریب بافتها و بناهای تاریخی و بهعبارتی میراث فرهنگی و ملی انجام میپذیرد، حساسیت بیشتری نشان دهند؟ مگر نهاینکه همین میراث، بهعنوان مجرای ورود ما به دنیاهای پیشین، بخشی از ساختار هویتی است. تصور میکنم این موضوع اصلا قابل درک نیست که چطور ممکن است کسانی با دغدغه حفظ هویت، آثاری خلاقانه از معماری معاصر را نفی کنند اما نسبت به آشکارترین عناصر ساختار هویتی ما بیتفاوت بمانند. بالاخره، اگر به گمان کسانی، معماری امروز ما از سرچشمههای اصیل خود فاصله گرفته، به فرض پذیرفتن این دیدگاه، خواهم گفت نوادگان این تبار، بالاخره جوانههایی تازه خواهند زد. ژنهای مغلوب بالاخره روزی غلبه پیدا خواهند کرد و با فراهمکردن زمینههای خلاقیت از یکسو و حفاظت عالمانه و تأمل در میراث، چشماندازهای آینده روشنتر خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.