گفتوگو با علی اندجیگرمارودی رتبه چهارم مسابقه طراحی فاز دوم برج میلاد
تبی که با گودبرداری فروکش کرد
افسانه شفیعی
با برگزاری مسابقه فاز دوم برج میلاد در دی ماه 90 و اعلام نتایج آن، زمزمههایی از حضور زاها حدید، یکی از مشهورترین معماران زن جهان، در ایران به گوش میرسد. طرح زاها حدید که رتبه اول این مسابقه اعلام شده، دو برج عظیم را نشان میدهد که 55 طبقه از کف اتوبان و 45 طبقه از سفره برج میلاد ارتفاع دارد و کاربریهای آن مرکز تجارت جهانی، هتل، مجموعه تجاری و پارکینگ را شامل میشود. برای ساخت این برجهای دوقلو در حدود 8 تا 10 میلیارد هزینه پیشبینی شده است. اما اجرای این طرح درست پس از گودبرداری متوقف شده و به سرنوشتی نامعلوم گرفتار آمده است. شرکت مشاورین عرصه، شرکت پیجینگ دیکانستراکشن که یک شرکت چینی است رتبههای دوم و سوم این مسابقه بودند. در میان هفت برنده اولیه مسابقه و اسامی شرکتهای مهندسی مشاوره، نام علی اندجیگرمارودی با رتبه چهارم توجه را به خود جلب میکند.
چهار سال پیش مسابقه فاز دو برج میلاد برگزار شد و شما در این مسابقه که زاها حدید در آن اول شد، رتبه چهارم را کسب کردید. درباره چگونگی شرکت در این مسابقه و روند آن توضیحاتی بفرمایید. اطلاعرسانی مسابقات از طریق روزنامه همشهری انجام شده بود و توضیحات و اخبار مربوط به آن در سایت مهندسین مشاور کهندژ که برگزارکننده مسابقه بود اعلام شد. ثبتنام نیز از طریق همین سایت هم از اشخاص حقیقی و هم حقوقی انجام شد. برای من جالب است که چرا این مسابقه این قدر ابعاد رسانهای پیدا کرده است که شما از من بهدلیل چهارمشدن در آن دعوت به مصاحبه کردهاید. من فکر میکنم با اینکه نام برنده مسابقه، نام بزرگی بود و پروژه هم پروژه بزرگی بود و کارفرمای بزرگی هم پشت آن بود، به دلایلی که خواهم گفت خود مسابقه، اصلا مسابقه بزرگی نبود. معمولا شرکت در این نوع مسابقات از طریق یک دفتر مهندسین مشاور صورت میگیرد. برای این مسابقه چنین شرایطی نبود و شما بهصورت انفرادی شرکت کردید؟ اول اینکه ما یک تیم بودیم و نه فرد و اعضای این تیم امین منصفی، فرهاد خندان، صمد شهیدی، عسل رسولی و خودم بودیم ولی در ثبتنام مسابقه فقط نام یک نفر بهعنوان نماینده درج میشد. بر خلاف عرف مسابقات معماری، در این مسابقه برای برگزارکنندگان اهمیتی نداشت اسامی اعضای تیم را بگیرند. دربعضی از مسابقات شرایط اینطور اعلام میشود که فقط شرکتها یا دفاتر مهندسین مشاور حق شرکت در مسابقه را دارند ولی در این مسابقه اینگونه نبود و ما بهدلیل اینکه در آن زمان شخصیت حقوقی نداشتیم با عنوان شخص حقیقی شرکت کردیم. توضیح داورها درباره رتبهبندی اعلام شده است؟ خیر. چیزی نگفتند. از زمان ثبتنام تا بعد از اعلام نتایج مسابقه حتی یکبار هم با ما تماس گرفته نشد. اگر پیگیری هم بوده از طرف خود ما بود. حتی من بعد از اعلام نتایج درخواست دیدن صورت جلسات داوری را داشتم که نتیجهای در بر نداشت. روند مسابقه به چه شکل بود؟ در شرایط مسابقه قید شده بود که به صلاحدید داوران مسابقه میتواند به مرحله دوم کشیده شود که در این مرحله بین پنج تا هفت طرح برگزیده مرحله اول به انتخاب داوران، به رقابت میپردازند. در روز اعلام نتایج مرحله اول، در جواب تماس تلفنی من آقای مهندس رحمانی از روی صورتجلسه داوران اسامی پنج نفر یا شرکت برگزیده مرحله اول که به صلاحدید داوران به مرحله دوم راه یافته بودند و میبایست در مرحله دوم رقابت کنند را قرائت کرد که من یکی از آنها بودم ولی این موضوع در سایت اطلاعرسانی مسابقه منعکس نشد. بعد از مدتی اسامی هفت نفر یا شرکت برای رقابت در مرحله دوم در سایت مسابقه منعکس شد که علاوه بر پنج نفر منتخب هیأت داوران، دو نفر نیز به انتخاب کارفرما به مرحله دوم راه یافته بودند! در هر صورت ما خوشحال بودیم که مسابقه به مرحله دوم رفته است و میتوانیم روی طرحمان که از نقطه نظراتی خام بود کار کنیم. طرحها در مرحله دوم دوباره داوری شد؟ رقابت در مرحله دوم، مقدماتی داشت؛ با اینکه کشیدهشدن مسابقه به مرحله دوم در سایت مسابقه، اعلام رسمی شده بود، اما این اقدامات مهیا نمیشد. در پیگیریهای بعدی مشخص شد کارفرما که بخش عمده آن فکر میکنم شهرداری تهران بود، بهدلیل عجله رایجی که همه کارفرماها برای شروع گودبرداری دارند، مخالف کشیدهشدن مسابقه به مرحله دوم است و خود شهردار تهران قرار است طرح برگزیده را از بین هفت طرح انتخاب کند. جالب اینجا است که بعد از اعلام اسامی راهیافتگان به مرحله دوم در واقع طرحها هم رو شده بود و دیگر هرگونه انتخاب و داوری نمیتوانست بدون نام و بهصورت مخفی و عادلانه انجام شود. نمیدانم رتبهبندی نهایی این هفت طرح که اعلام شد را شهردار انتخاب کرد یا داوران ولی ظاهرا جلسه داوری مجددا تشکیل شده و داوران بر خلاف صورتجلسه اول خود که در آن پنج طرح را شایسته حضور در محله دوم دانستند، اینبار هفت طرح را با رتبهبندی یک تا هفت صورتجلسه کردند و جالب اینجا است که رتبه سوم این رتبهبندی در فهرست پنج انتخاب اولیه داوران، برای راهیابی به مرحله دوم حضور نداشت. احتمال میدهید بر اساس اسامی رتبهها مشخص شده باشد؟ اطلاعات من از دور است و خیلی در بطن ماجرا نبودم. من این اطلاعات را از روی اخبار سایت بهدست آوردم یا تلفنی میپرسیدم. واقعا برای من مشخص نیست فرایند داوری و نحوه دخالت کارفرما و شهردار تهران در آن به چه شکلی بوده است ولی حداقل مطمئن هستم که نظر داوران، رفتن مسابقه به دور دوم بوده است و همچنین دو گروه از هفت رتبه برتر، انتخاب داوران نبودهاند و نتیجه دخالت کارفرما در فرایند داوری هستند و اینها یعنی تخلف از آییننامه برگزاری مسابقات معماری و شهرسازی. اگر عجلهای در کار بوده است چرا پس تا به امروز شاهد پیشرفتی در این پروژه نیستیم؟ ظاهرا تب عجله کارفرماها در ایران با پایانیافتن گودبرداری فروکش میکند. این دو پروژه از چه شرکتهایی بود؟ اولی یک شرکت چینی بود که در رتبهبندی نهایی سوم شد و دیگری یکی از مهندسین مشاوری بود که در رتبهای پایینتر از ما قرار گرفت. طرح خانم حدید در نهایت اجرا نخواهد شد؟ این موضوع مثل روند داوری مسابقه، اصلا شفاف نیست. تابلوی پروژه، شمایل طرح زاها حدید را نشان میدهد، ولی مشاور طراح پروژه شرکت NEB، یک شرکت اماراتی قید شده است ولی در سایت این شرکت اثری از این پروژه نیست. به سایت زاها حدید هم که مراجعه کنید هیچ اسمی از این طرح و این مسابقه نیامده است. واقعا نمیدانم چه اتفاقی در جریان است. یعنی اصلا طرح از زاها حدید نیست؟ طرح مسابقه خط فکری ایشان را دارد، ولی اگر قرار بود زاها حدید مشاور این پروژه باشد قاعدتا ایشان حاضر نمیشوند زیر اسم شرکت دیگری کار کنند. یا باید در وبسایت حرفهای خود اسمی از این پروژه و رتبه کسبشده در مسابقه میبرد، یا حداقل یکبار به ایران میآمد یا حداقل خبر عقد چنین قراردادی منتشر میشد. شاید اطلاعات من ناقص است ولی در هر صورت بدون اینکه بخواهم ارزشگذاری کیفی بکنم که این طرح خوب است یا نه، عدم شفافیت در رفتار کارفرما چه در زمان مسابقه و چه بعد از اعلام نتایج نکته حائز اهمیت بحث است. سایت رسمی مسابقه هم غیر فعال شده است و اطلاعاتی که از پروژه ما در فضای مجازی موجود است، نتیجه ترجمه سایتهای اطلاعرسانی ایرانی از گزارشی است که سایت آرک دیلی از طرح ما منتشر کرده است. جالب اینجا است که این سایت هم که پربازدیدکنندهترین سایت معماری است و همیشه پروژهها و طرحهای زاها حدید را برای مسابقات پوشش میدهد، هیچ گزارشی از طرح زاها حدید برای این مسابقه ارائه نکرده است. به نظر شما ضعف اصلی این مسابقه کجاست؟ ظاهرا زمانی که چارچوب مسابقه تنظیم شده است، آییننامه برگزاری مسابقات را دیده بودند؛ چون در خیلی از بندها و شرایط مسابقه از کلمات و اصطلاحات آییننامه استفاده کرده بودند. اما ضعف اصلی این است که این آییننامه در طول مسابقه اجرا نشد. طبق آییننامه کارفرما حداکثر میتواند یک عضو در هیأت داوران داشته باشد نه اینکه بهطورکلی نظر هیأت داوران را وتو کند، حالا میخواهد شهرداری تهران باشد یا یک ارگان دولتی یا یک کارفرمای خصوصی. از اولین روز هم که آگهی این مسابقه منتشر شد خیلیها میگفتند که بهدلیل جایزه هنگفتی که مسابقه دارد و سایه شهرداری که بر این پروژه است، سنگ بزرگی است که علامت نزدن است. به همین دلیل هم تعداد شرکتکنندگان آن در مقایسه با سایر مسابقات مشابه خیلی پایین بود. خود ما آن زمان درگیر مسابقه دیگری هم بودیم که جایزهاش یکسوم این مسابقه بود ولی برای آن چندین برابر این مسابقه وقت گذاشتیم و نتیجه هم گرفتیم. انگار هیچ ذوق و شوقی برای برگزاری مسابقه نداشتند. مدتها بعد از اتمام مسابقه بدون اینکه تماسی برقرار کنند و صرفا از طریق سایت اعلام کردند که بهجز رتبه اول و دوم و سوم بقیه بیایند طرحهایشان را پس بگیرند وگرنه دور ریخته میشود! وقتی هنوز جایزه ما را که صرفا یک لوح تقدیر است ندادهاند این حرکت خیلی توهینآمیز بود. همکاری و همیاری در بین معماران میتواند راهکار مناسبی برای جلوگیری از روند ناسالم مسابقات باشد؟ یک همکاری پنهانی بین معماران و دفاتر معماری وجود دارد. ما سوابق برگزارکنندهها را میدانیم، داورها را میشناسیم، حتی از گرافیک سایت، پوستر مسابقه و دادههایی که کارفرما در اختیار طراحان قرار میدهد و نحوه اطلاعرسانی آنها به شرکتکنندگان میتوان به توان آن برگزارکننده و اینکه چقدر مسابقه قابل اعتمادی است پی برد و این موارد بهصورت سینهبهسینه بین معماران منتقل میشود. با همه اینها لزوم ایجاد نهادی که بتواند به این همکاری اجتماعی یک پشتوانه حقوقی هم بدهد لازم به نظر میرسید که خوشبختانه با بهراهافتادن دبیرخانه دائمی مسابقات معماری و شهرسازی امیدواریم مشکلات مسابقات معماری به حداقل برسد. طرح شما چه ویژگیهایی داشت؟ اول اینکه برخلاف طرح برنده مسابقه سعی کردیم برای احترام به ارتفاع برج میلاد ساختمانی با حداقل ارتفاع طراحی کنیم. حتی انتخاب فرمهای هرم گونه به این دلیل بوده است که با وجود ارتفاع زیادی که دارند، تداعی یک یا چند برج را نداشته باشند و در واقع تراکم را بهصورت همگن در زمین توزیع کردیم نه اینکه یک یا دو برج در مقابل برج میلاد علم کنیم. از طرف دیگر، بهدلیل همجواری زمین با چند اتوبان فکر کردیم دسترسی پیاده به این پروژه میسر نیست و پروژه هم مثل یک شهر عملکردهای مختلف و متنوعی را در خود جای داده است که به یکدیگر سرویس میدهند؛ مثل هتل، مجموعه تجاری، مجموعههای تفریحی و دفاتر اداری، ازاینرو پروژه را رو به درون طراحی کردیم. شش حیاط بزرگ طراحی شد تا حوزهبندی عملکردی طرح برخلاف روش رایج که در ارتفاع انجام میشود براساس این حیاطها انجام شود. چهار حیاط مختص کاربریهای تجاری و اداری، یک حیاط برای هتل و یک حیاط هم برای کاربریهای تفریحی. در طراحی سازه به شکل مثلث چه ایدهای را دنبال میکردید؟ ما برنامه فیزیکی را تحلیل کردیم و دیدیم هر چقدر به طبقات بالاتر میرویم زیربنای خواسته شده کمتر میشود و خودبهخود به ما ایده مثلث را داد و در ضمن میخواستیم حداکثر نور را در حیاطها داشته باشیم که فرمهای هرم گونه این امکان را به ما میداد که در جوار حیاطها ارتفاع ساختمان را کم کنیم. اساسا به نظر شما ضرورتی برای اجرای چنین پروژه بزرگی در کنار برج میلاد وجود داشت؟ به نظر من این مشکل خیلی از پروژههای بزرگ است که قبل از اقدام به طراحی و ساخت به مسائل کلانتر پروژه توجهی نمیشود. میزان و نحوه بارگذاری یک پروژه به این بزرگی میتواند موضوع یک مسابقه طراحی شهری باشد. متأسفانه این روند رعایت نمیشود و معمولا ما بهعنوان طراح معماری به یکباره با اعداد و ارقامی روبهرو میشویم و محکوم به تأمین آن هستیم که ظاهرا بیشتر از آنکه نتیجه مطالعات و برنامهریزیهای فنی و اجتماعی فرادستی باشند، نتیجه یک زیادهخواهی اقتصادی یا یک دستور از بالا هستند و چون اساسشان این است، در طول پروژه هم ممکن است تغییر کنند. یکی از دلایلی که پروژههای بزرگ بعضی اوقات، سالها متوقف یا کند میشوند همین است. کارفرمای چنین پروژههایی نهتنها در ابتدای پروژه قدرت تأمین مالی پروژه را تا انتها ندارند بلکه بعضی اوقات حتی تصور درستی از زمان، هزینه و هیبت پروژه خود ندارند. اتفاقا ما در این پروژه سعی کردیم به جای پرداختن به معماری و پوسته پروژه به مسائل کلان پروژه مثل تعیین ارتفاع بهینه، شکل توزیع تراکم در زمین و نحوه ارتباط با بزرگراههای اطراف متمرکز شویم. در مجموع نقاط ضعف مسابقات معماری در ایران را در چه میبینید؟ اولین و مهمترین اصل این است که برگزارکننده مسابقه باید از زمان اعلام عمومی خود را ملزم به انجام تعهداتش در زمانبندی مسابقه بداند. درحالحاظر طراحی موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس به مسابقه گذاشته شده است ولی در عین ناباوری با اینکه مسابقه بزرگی به نظر میرسید، بعد از چند ماه که تبلیغات کردند و سایت مسابقه فعال شده بود و ثبتنام میکردند و گروههایی مثل ما روی آن کار کردند، ناگهان سایت مسابقه از دسترس خارج میشود و اعلام زمانبندی آن به زمان نامعلومی موکول میشود. آفت دیگر مسابقات در ایران تعهدنداشتن برگزارکننده در قبال اهدای جوایز است. در مسابقه فاز دوم برج میلاد معلوم نیست که جوایز نفرات اول تا سوم را که مبالغ نقدی بوده است دادهاند یا خیر ولی در هر صورت لوح تقدیری که به اعلام خودشان به نفر چهارم تعلق میگیرد را تا به امروز به من ندادهاند. مراسم اهدای جوایزی که در شرایط مسابقه صحبت از آن شده است و تاریخ آن پیشاپیش اعلام شده، اصلا برگزار نشده است. همچنین مسابقهای بوده است که من از اولشدن در آن ناراحت شدم برای اینکه جایزه نفر اول طراحی پروژه بوده و نفر دوم و سوم مبالغ نقدی. بهدلیل اینکه کارفرماها در ایران بر خلاف مسابقات بزرگ خارجی، مبلغ قراردادی را که با نفر اول برای طراحی پروژه بسته میشود در شرایط مسابقه قید نمیکنند و بعد از اولشدن سعی دارند برنده را در معذوریت قرار دهند که برای ساختهشدن طرحت باید از حقالزحمه عرف بازار که خودش بهدلیل کثرت معماران بیکار زیر سؤال است درصدی را تخفیف بدهی و گرنه سراغ نفر دوم میرویم. بهطور کلی اکثر مسابقات داخلی مدارکی که به طراح میدهند یک دستور نقشه است به اضافه یک نقشه زمین. درحالیکه در بعضی از مسابقات خارجی من دیدهام که تا یک گیگابایت اطلاعات شامل طرحهای فرادست و مطالعات قبلی انجامشده بر روی این زمین، شرایط حقوقی حاکم بر مسابقه و شرایط قرارداد با نفر برنده در اختیار شرکتکنندگان قرار میگیرد. در ایران حتی خیلی از مسابقات، تکلیف خودشان را در قبال برندهشدن یک شخص حقیقی مشخص نمیکنند و بعد از برندهشدن شخص حقیقی از او تقاضای معرفی یک شخص حقوقی یا یک شرکت مهندسین مشاور برای عقد قرارداد میکنند. چه چیز معماری برای شما جذابیت دارد؟ نتیجه معماری برخلاف سایر رشتههای مهندسی خیلی ملموس و قابل درک و نقد توسط عامه مردم است. این چالش که چطور طراحی کنیم که هم خودمان از نتیجه راضی باشیم هم کارفرما و هم شهر، جالب است. در اکثر پروژهها یک یا دو تا از این سه، ناراضی هستند. فضای آموزش معماری در دانشگاه را چطور میبیند؟ وقتی به دانشگاه رفتم، دیدم محدود به اطراف خودم بود و فکر میکردم آموزش معماری همین است که تدریس میشود و مرا به راه درستی میبرد، اما امروز دیدم وسیعتر است و به سیستم آموزشی معماری نقدهایی در مقیاس کلان دارم. بهطور کلی آموزش معماری خودش تبدیل به یک بازار کار برای معماران شده است. امروز بیش از پانصد دانشکده معماری در کشور داریم. با اشباع بازار کار معماری چه کسی پاسخگوی خیل معماران بدون شغل مرتبط با تحصیلشان خواهد بود؟ اگر هدف صرفا کسب درآمد مراکز آموزشی نبود و نیاز واقعی کشور و اهداف بلندمدتتر دیده میشد، آموزش تکنسینهای ساختمانی میبایست دستور کار قرار میگرفت نه معماران طراح مهر به دست. جدیدا شنیدهام دانشگاه آزاد هر سال فقط بیش از صد دانشجوی دکترا میگیرد! گویی در یک فضای ایزوله عدهای دور هم جمع شدهایم که بدون توجه به فاکتورهای کیفی و استانداردهای جهانی فقط آمار مدارک تحصیلی خودمان را بالا ببریم. چه نقدی به معماری شهر دارید؟ آنچه در شهر میبینیم درصد کمی زاده تفکر معماران است و بیشتر از دو موضوع دیگر ناشی میشود. یکی سیاستهای کلان و قوانین ساختوساز و دیگری سلیقه و فرهنگ عمومی مردم. حتی قشر تحصیلکرده هم هنوز وظیفه معمار را کشیدن و ساختن نمایی مشابه آنچه خود در شهر یا در یک مجله خارجی دیدهاند و پسندیدهاند، میدانند. متأسفانه با وجود اینکه شعار داشتن معماری ایرانیاسلامی سر میدهیم، برخلاف فرهنگ غنی و پیشینه خودمان و درست بر ضد آنچه مرحوم پیرنیا برای اصول معماری ایرانی بر میشمارد، تجملات و تزیینات از سر و روی بعضی ساختمانهای ما میبارد و اتفاقا عموم مردم نیز این ظاهرسازیها را دوست دارند و برای آن پول بیشتری حاضرند بدهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.