گذشت ؛ میوه رمضان
علیاکبر گلقندشتی پژوهشگر
«رمضان المبارک» امسال هم رو به اتمام است. ارزشسازی، بخشی از زندگی انسانهاست و خروج از زندگی فردی به جمعی، این كار را سرعت میبخشد. همزیستی با دیگران، ثروت، قدرت و شهرت را به ارزش تبدیل میكند، ولی این ارزشها ساخته ذهن انسان هستند و در جهان خارج وجود ندارند. هدف اصلی انسانها از خلق همه این ارزشها، حفظ برتری خود بر دیگران است. البته این ارزشهای خودساخته، زندگی را برای انسانهای فرهیخته تلخ كرده و باعث پیدایش آسیبهای فراوان و نابرابری در زندگی اجتماعی شدهاند. حكیمان و فیلسوفان راههای زیادی برای رهایی انسان از حصارها و ارزشهای خودساخته پیشنهاد دادهاند. در اخلاق و عرفان اسلامی، توجه به «رضایت الهی» از مهمترین راهها برای گذشتن از «خود» و شكستن ارزشهای ذهنی است و همچنین ماه رمضان از بهترین زمانها برای نجات انسان از ارزشهای ذهنی است. به این دلیل بزرگان دینی در سیروسلوك خود برای تمام لحظههای این ماه مبارك برنامه خاصی داشتهاند. این برنامه تربیتی از چندین ماه قبل، یعنی با شروع ماه رجب آغاز میشد و در ماه شعبان شدت بیشتری مییافت تا از نظر معنوی برای ورود به ماه رمضان آمادگی ایجاد شود.
در این برنامه، تلاوت قرآن، شبزندهداری، افطاریدادن و... از مهمترین راههای تقرب به خداوند است. اما اهل بیت(ع) برای پایان این ماه هم برنامه خاصی داشتهاند. از مهمترین این برنامهها «سیره امام سجاد(ع)» است. امام صادق(ع) فرمود: «شیوه حضرت علیبنالحسین(ع) در ماه رمضان چنان بود كه هرگاه غلامان یا كنیزان آن حضرت خطایی مرتكب میشدند آنان را تنبیه نمیكرد. آن حضرت فقط خطاها و گناهان آنان را در دفتری ثبت كرده و تخلفات هركس را با نام و موضوع مشخص میکرد. در آخر ماه همه غلامان و كنیزان را جمع كرده و در میان آنان میایستاد. آنگاه از روی نوشته تمام كارهای خلاف آنان را كه در طول ماه رمضان مرتكب شده بودند برایشان گوشزد میكرد و به تكتك آنان میفرمود: فلانی تو در فلان روز و فلان ساعت تخلفی كردی و من تو را تنبیه نكردم! آیا به یاد میآوری؟ میگفت: بلی، ای پسر رسول خدا! و تا آخرین نفر این مطالب را متذكر میشد آنگاه به آنان میفرمود: با صدای بلند بگویید: ای علیبنالحسین! پروردگارت تمام اعمال و رفتار تو را نوشته است، چنانكه تو اعمال ما را نوشتهای. نزد خداوند نامه اعمالی هست كه با تو به حق سخن میگوید... پس ما را ببخش همچنانكه دوست داری خدا تو را ببخشد. حضرت سجاد(ع) خطاب به غلامان و كنیزان خویش میفرمود: من شما را عفو كردم، آیا شما هم من و بدرفتاریهای مرا كه فرمانروای بدی برای شما و بنده فرومایهای برای فرمانروای بخشاینده عادل و نیكوكار بودم، بخشیدید؟! همگی یكصدا میگفتند: با اینكه ما از تو جز خوبی ندیدهایم تو را بخشیدیم. آنگاه در پایان میفرمود: بروید، من از شما درگذشتم و آزادتان كردم به امید اینكه خدا نیز از من درگذرد و آزادم كند. در روز عید فطر چندان به آنها جایزه و هدایا میبخشید كه از دیگران بینیاز میشدند». عفو و بخشش از مهمترین راههای قرب الهی است. در روایات دیگر نیز بسیار تأكید شده است كه انسان امیدوار به رحمت و بخشش خداوند باید بتواند از خطای دیگران چشم بپوشد. نداشتن توان بخشش یا به اصطلاح اخلاقی، «كینه» از مهمترین عوامل دوری از رحمت خداوند است. البته باید در نظر داشت برای استفاده از بركات رحمت و عفو الهی نباید دیگران را به خاطر گناهی كه به واسطه غفلت اتفاق افتاده است یا كسی را براساس خبرهای غیرصحیح در فهرست گناهكاران وارد كرد و سپس شروع به عفو آنها كرد. خوب است ما نیز در این روزهای پایانی ماه مبارك رمضان، امام سجاد(ع) را در این «سیره/ عفو» همراهی كنیم. نخست كسانی را كه به گمان ما اشتباه كردند، ولی دلیل جدی بر خطاكاربودن آنها وجود ندارد از دایره افراد خطاكار خارج كنیم و در مرحله بعد نیز كسانی را كه در حق فردی یا جمعی نیز مرتكب اشتباهی شدهاند عفو کنیم. بگذاریم جامعه اسلامی از بركات این ماه بیشتر و بیشتر استفاده كند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.