نگاه زیرکانه فیصل به روابط پیچیده ریاض-واشنگتن
دیوید ایگناتیوس
این مهارت سعود الفیصل، بهعنوان یک دیپلمات، بود که به او کمک کرد دوستی طولانیمدت میان ایالات متحده و عربستان سعودی را در میانه رویدادهای مختلف تاریخی ازجمله تحریم نفتی، چندین دوره جنگ میان اعراب و اسرائیل، ظهور القاعده، شکست اشغال عراق توسط آمریکا و تهدید ایران، حفظ کند. سعود الفیصل دوراندیش بود. او تحصیلکرده دانشگاه «پرینستون» بود و اساسا در مدت 40 سال سکانداری دستگاه دیپلماسی عربستان سعودی در مقام وزیر خارجه، هوادار آمریکا باقی ماند. او باعث پیوند بیشتر پادشاهی سعودی با آمریکا شد تا از این طریق دو کشور روابط بهتری داشته باشند؛ البته، در برخی مواقع این روابط به بدترین سطح ممکن نیز رسید؛ اما او بهعنوان یک دیپلمات مهارت لازم را برای مصالحه داشت. او گاهی با انفعال خود در قبال مسائل گوناگون کاری کرد که این صفت بهعنوان یک فضیلت قلمداد شود. سعود الفیصل که پنجشنبه گذشته در 75 سالگی درگذشت، بهعنوان یک شاهزاده، ظاهری باشکوه داشت؛ بلندقد و کشیده بود؛ با دقت و توجه سخن میگفت و در سلوک شخصی، شیوهای زاهدانه داشت. بهنظر میرسید او اغلب از نوسانهای خوشبینی و بدبینی که غالبا ناظران بیرونی در خاورمیانه را تحتتأثیر قرار میدهند، مصون است. من با او بارها مصاحبه کرده بودم. در آخرین مصاحبههایم با او، در نوامبر 2011 میلادی در ریاض برخوردی تلخ داشت. در آن زمان انقلابهایی که از آنها با عنوان «بهار عربی» یاد میشد، سرتاسر خاورمیانه را دربر گرفته بودند، دولتها سقوط میکردند و عربستان سعودی برای تداوم موجودیت و بقای خود در وحشت بهسر میبرد. سعود الفیصل به من گفت: «این یک تحول بزرگ در جهان عرب است. این تحولات در مسیرهای متفاوت و در کشورهای متفاوت و به دلایل مختلفی روی میدهند. گمان میکنم شباهت این موارد، فقدان توجه به خواستههای مردم از سوی نهادهای حاکم بوده است. این تحولات از آنجا ناشی میشوند که نهادهای حکومتی این فرض را مسلم پنداشته بودند که میتوانند بدون توجه به خواستههای مردم حکومت کنند، چراکه کنترل اوضاع را در اختیار دارند. بااینحال، شما هیچگاه نمیتوانید جلوی بروز خواستههای مردم را بگیرید، فارغ از اینکه چه نوع دولتی دارید». سعود الفیصل میخواست اعراب تاریخ خود را بنویسند؛ هرچند آن تاریخِ خودنوشته اشتباهاتی داشته باشد. او دراینباره گفت: «هیچکس نمیداند چنین انقلابهایی چه نتایجی بهدنبال خواهند داشت. یک انقلاب میتواند نتایج متفاوتی را بههمراه داشته باشد؛ در آمریکا میتواند خوب باشد، در فرانسه میتواند ترور بهدنبال داشته باشد. در زمانه ما چه روی خواهد داد؟» سعود الفیصل در ادامه گفت: «هر تصمیمی اتخاذ شود این تصمیم آنان خواهد بود». سعود الفیصل در ادامه افزود: «ما به خواستههای مردممان توجه میکنیم و براساس آن عمل میکنیم. ما در حال توسعه هستیم، شاید نه بهسرعت آنچه در یک انقلاب روی میدهد، بااینحال در مسیری باثبات و پایدار در حال توسعه هستیم». چهار سال پس از آن، یک پادشاه جدید از یک نسل جدید به قدرت رسید و خاندان سعود کماکان با گمانهزنیها درباره احتمال بروز انقلاب یا فروپاشی مواجه است. من در آوریل سال 2003 میلادی هم با سعود الفیصل صحبت کردم؛ زمانی که آمریکا به عراق حمله کرده بود و رژیم «صدام» سرنگون شد. بهنظر میرسید اخطاری که پیشتر شاهزاده سعود به آمریکا داده بود، با شکست مواجه شده است و آمریکا بیش از اندازه تندروی کرده بود. او به من گفت: «ما فکر میکنیم بدترین چیزی که میتوانست پس از جنگی در عراق روی دهد، اشغال نظامی است. این موضوع باعث زندهشدن تمام تصاویر قدیمی از امپریالیسم خواهد شد و این مسئله را تبدیل به حقیقتی خواهد کرد که آمریکا بیش از اینکه درصدد بهارمغانآوردن ثبات و صلح باشد، درصدد غارت ثروت عراق است». در آن زمان سعود الفیصل هشدار داد اگر آمریکا قصد داشته باشد از اشغال عراق بهعنوان برنامه و چارچوبی برای ایجاد تحول در جهان عرب استفاده کند، این امر میتواند به یک دستورالعمل برای جنگی مستمر تبدیل شود؛ اما ضعف سعود الفیصل آن بود که اجازه میداد عربستان سعودی با گروههای خشنی کار کند (که برخی مواقع با تشویق پنهانی آمریکا این کار صورت میگرفت) تا از آن طریق تهدیدها را کنترل کند. در همین راستا بود که سعودیها از یاسر عرفات و سازمان آزادیبخش فلسطین حمایت کردند. سعودیها همچنین به طالبان برای مقابله با اشغال افغانستان توسط شوروی کمک مالی کردند؛ امری که زمینههای پیدایش القاعده را فراهم کرد. تراژدی اینجاست که سعودیها با محافظهکارترین و نامتساهلترین فرقه اسلامی، یعنی وهابیت، معامله کردند تا پایه قدرت خاندان آلسعود حفظ شود. برای دلجویی از مفتیهای وهابی، آنان به این افراد اجازه اقدامات سرکوبگرانه علیه طیفی از شهروندان سعودی را دادند. موضوع منازعه اعراب و اسرائیل نیز یکی از مسائلی بود که موجبات آزردگی خاطر سعود الفیصل را فراهم کرده بود؛ او دو سال پس از جنگ 1973 به مقام وزارت خارجه رسیده بود و روند صلح از دغدغههای دائمیاش بود. او این ذهنیت را در مقامهای آمریکایی ایجاد کرده بود که ممکن است درنهایت عربستان سعودی بهعنوان کشوری مسلمان درباره بهرسمیتشناختن موجودیت اسرائیل از طریق طرح صلح عربی «ملک عبدالله» پیشتاز شود؛ بااینحال، این موضوع هیچگاه به تحقق نپیوست. سعود الفیصل مردی واقعا خردمند بود؛ بااینحال، با گوشدادن به سخنان او مشخص میشود خردمندی بهتنهایی برای حل مشکلات کفایت نمیکند. اگر در زمانهایی که روابط آمریکا و عربستان سعودی در محاصره بحرانهای مختلف بود، دو طرف از خود صداقت بیشتری نشان میدادند، تاریخ منطقه میتوانست متفاوت از آن چیزی باشد که اکنون میبینیم. ممکن است ما از همه آنچه سعود الفیصل انجام داد، خبر نداشته باشیم؛ بااینحال، او یک دیپلمات بااستعداد و منحصربهفرد بود.
منبع: واشنگتنپست
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.