|

پاسخی به یک یادداشت یا وقتی رولان بارت فوتبالیست مشهوری است!

فرید قدمی

روز چهارشنبه دهم تیرماه 94 در صفحه 9 روزنامه «شرق» یادداشتی از آقایی به نام «پویا رفویی» با تیتر «نُه قدم تا جابه‌جایی پنیر» درباره کتاب «سیاست ادبیات: تزهایی درباره‌ی نوشتار» (فرید قدمی، نشر روزنه، 1393) منتشر شده بود که سراسر آن چیزی نبود جز توصیفی توهین‌آمیز از کتاب، توأم با درکی مغلوط و بیانی هیستریک. سطح سواد نگارنده آن یادداشت و انگیزه‌اش از نوشتن آن موهن بر مخاطب جدی ادبیات پوشیده نیست، اما به اصرار دوستان پاسخی کوتاه بر آن یادداشت نوشته‌ام تا شاید جویندگان شهرت و اعتبار کمی به خود بیایند و قبل از آنکه به انتشار مشق‌هاشان در فضای عمومی مبادرت ورزند، مختصر توشه‌ی دانشی آماده کنند و دو بار پیش خود بیندیشند!شاید برخی می‌خواهند مثال‌هایی از «قورباغه‌ات را قورت بده» یا «چه کسی پنیر مرا جابه‌جا کرد؟» بیاورم، و بعد هم بگذارم کنار قطعاتی از «سیاست ادبیات» تا نشان بدهم که برخلاف ادعای پویا رفویی شباهتی میان آنها نیست!رفویی در ریویویی که با اظهارنظرهایش همراه شده، اول ادعا می‌کند که «سیاست ادبیات» حرف تازه‌ای برای گفتن ندارد، و بعد: «تمایز میان ادبیات سیاسی و سیاست ادبیات که یکی از رهیافت‌های تفکر ژاک رانسیر درباره «ادبیات» است، به‌نحوی بازنگری و دستکاری می‌شود که مخاطب ناآشنا گمان می‌کند از بدعت‌ها و خلاقیت‌های نویسنده کتاب است». اشتباه رفویی اینجاست که گمان می‌کند حالا که رانسیر هم رساله‌ای با نام «سیاست ادبیات» دارد، پس «سیاست ادبیات» قدمی همان «سیاست ادبیات» رانسیر است، اما بعد با خودش می‌گوید چرا هیچ شباهتی در متدولوژی و مفاهیم میان آنها نیست؟ حتما قدمی رانسیر را بد فهمیده! آنها که «سیاست ادبیات» رانسیر و من را خوانده‌اند، می‌دانند که تفاوتی بنیادین در مفاهیم و متدولوژی این کتاب‌ها هست. اشتباه رفویی درست از دانش بسیار اندک‌اش ناشی شده: او فریب یک تشابه نام را می‌خورد. ارجاع من به رانسیر در تز اول «سیاست ادبیات» صرفاً به تمایزی برمی‌گردد که رانسیر در کتابِ «Dix Thèsessur la politique» میان «سیاست» و «اعمال قدرت» می‌گذارد، میان سیاست (Politics-Politique) و پلیس (Police). رانسیر در تز هفتم کتاب‌اش صراحتاً این دو (سیاست و پلیس) را مقابل هم قرار می‌دهد. در پایان تز ششم نیز رانسیر از دو شیوه برای حساب کردن بخش‌های اجتماع سخن می‌گوید: اولی پلیس، و دومی سیاست. «Il y a deuxmanières de compter les parties de la communauté. La première ne compteque des partiesréelles, des groupeseffectifsdéfinis par les différencesdans la naissance, les fonctions, les places et les intérêts qui constituent le corps social, à l'exclusion de tout supplément. La secondecompte « en plus » une part des sans-part. On appellera la première police, la secondepolitique» رفویی اما با شوقی ساده‌اندیشانه از «دولت‌شهر» (Polis) حرف می‌زند و با خود می‌اندیشد که مچی گرفته گرفتنی! لابد خیلی هم خوشحال شده که از مشق‌هایش تیری برای شلیک به کتاب ساخته؛ غافل از آنکه تیرش مشقی است. حالا سعی کنید بی‌آنکه بلند‌بلند بخندید ادامه یادداشت رفویی را بخوانید: «یاری‌جستن از رانسیر معنایی جز این ندارد که تعبیر «polis» را با «police» هم‌کاسه کنیم. این درست که رانسیر در پس‌زمینه نظری خود به سیستم پلیسی نیز طعنه می‌زند، اما غرض اصلی اشاره به مدل خاصی از اداره جامعه است که برحسب تعیین مکان و منزلت بدن‌ها، جایگاه سخن هریک را تعیین می‌کند. پولیس رانسیر با ارجاع به معنای شهر در نزد یونانیان باستان، سعی در تبیین این مطلب دارد که چطور در قرن نوزدهم «سخن زیبا» به مفهوم نوینی به اسم «ادبیات» گذار می‌کند. حال آنکه فرید قدمی این گذار را نه بررسی تاریخی می‌کند و نه با ارجاع به شاهنامه و مثنوی و شهید بلخی و محمد بن‌عمر رادویانی به چنین گذاری پایبند است».خب، شاید رفویی فکر می‌کند چون او چیز دیگری جز «سیاست ادبیات» از رانسیر نخوانده، حتما رانسیر هم کتاب و رساله دیگری ندارد و هر ارجاعی به او حتما ارجاعی به همان «سیاست ادبیات» است.رفویی در ادامه با اظهارنظرهایی به‌مراتب ساده‌اندیشانه و کلی‌گویانه‌تر از پیش «سیاست ادبیات» و مرا با کلماتی این‌چنین وصف می‌کند: میلیتاریست، ضد‌فرهنگ، تکراری و البته نفی‌کننده‌ای تند و تیز. من نمی‌دانم (و البته رفویی می‌داند) که آنچه مکرر است چطور می‌تواند ضد‌فرهنگ باشد و آنچه ضد‌فرهنگ است چطور می‌تواند میلیتاریست باشد و...؟البته نباید از حق گذشت که رفویی نام‌های زیادی را از بر است: بارت، دلوز، آگامبن، رانسیر و ...، اما متأسفانه او نمی‌داند که با فهرستی از نام‌ها (هر چقدر هم که بزرگ باشند) نمی‌توان اندیشید. او در یادداشت‌اش مدام بی‌هیچ ربطی به اسامی اشاره می‌کند و نمی‌دانم یکهو چطور می‌شود که می‌نویسد: «فرید قدمی تمایلی به طرح شوند زن شدن در مانیفست خود ندارد. در عوض دلوز حرفی از «انسان‌شدن» و یا «مردشدن» به میان نمی‌آورد. اینکه چرا مرد یا انسان، شوندی ندارند از حوصله این مطلب خارج است». گویا رفویی گمان کرده «سیاست ادبیات» کتابی درباره دلوز است، یا دایره‌المعارفی است در 112 صفحه که قرار است از همه‌چیز بگوید. بله، همان‌طور که می‌دانید فرید قدمی در «سیاست ادبیات» نه تمایل دارد از «زن‌شدن» دلوز حرف بزند، نه از قانون دوم نیوتن، نه از اصل حساب تغییرات اولر و لاگرانژ، و نه البته از «اتاق روشن» بارت. چراکه رفویی دوباره می‌نویسد: «فوکوی فرید قدمی، کاری به کار تکنولوژی نفس ندارد. بارت او هم، در جست‌وجوی پونکتوم‌ها و استادیوم‌ها نیست».من در «سیاست ادبیات» به نقادی مرگ مؤلف بارت و فوکو پرداخته‌ام، و واضح است که قرار نبوده کتاب به نقد و بسط تفکرات بارت در باب عکس‌ها بپردازد که بخواهد از پونکتوم و استودیوم (و نه «استادیوم» به قول رفویی!!!) حرف بزند. رفویی حتا نمی‌داند که بارت از استودیوم (studium) نوشته است، نه از استادیوم یا ورزشگاه (stadium). شاید رفویی فکر می‌کند رولان بارت فوتبالیست بوده! نمی‌دانم. او باز هم با چند تا نام بازی کرده، بی‌آنکه بداند چه ارتباط ضروری‌ای ممکن است بین «سیاست ادبیات» و تکنولوژی نفس فوکو یا پونکتوم و استودیوم بارت وجود داشته باشد. شیفتگی بیش از حد رفویی به نام‌های خارجی بدجور کارد دستش داده!و حالا به نتیجه‌گیری درخشان رفویی می‌رسیم. مشق او در روزنامه «شرق» اینجا تمام می‌شود: «ساختار کتاب هم بیش از آنکه حس مانیفست‌خوانی به مخاطب القا کند، یادآور کتاب‌های شبه-روان‌شناسی «رازهای زنان» و «پنیر» و «قورباغه» است. چه‌جای گلایه که وقتی «بی‌شعوری» کتاب پرفروش باسوادهای سرزمینی باشد، از نقد ادبی آن نباید انتظار زیادی داشت».فکر نمی‌کنم ترکیبی این‌چنینی از بی‌سوادی، وهم و (...) به راحتی در هیچ کجای این کره خاک پیدا شود! این (...) اخیر را مخاطب آگاه خودش پر خواهد کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.