پارسجنوبی فردای لغو تحریم
سیدهادی میرباقری-كارشناس حوزه انرژی
پرسشی که امروز بیش از هر زمان دیگری مورد توجه فعالان بخش انرژی کشور قرار گرفته این است که توافق احتمالی هستهای، چه تأثیری بر بخش انرژی و بهویژه نفت و گاز خواهد داشت؟ افزایش یا کاهش قیمت نفت و گاز و تغییر قیمت حاملهای انرژی در کشور و منطقه، رونق کسبوکار، اشتغالزایی، ارتقای بازرگانی و... از سوی صاحبنظران به عنوان حوزههایی که فردای پس از تحریمها، دچار «جزر و مد» خواهند شد بیان میشوند. صاحبنظرانی که از دور و دستاندرکارانی که از نزدیک با سابقه طرحهای توسعه پارس جنوبی و پروژههای کوچک و بزرگ این میدان مشترک گازی آشنایی دارند، بهخوبی میدانند تحریمهای غیرمنصفانه و همه جانبهای که در یک دهه اخیر علیه کشورمان وضع شده است اگرچه همچون جنگ تحمیلی هزینههای سنگینی بر کشور وارد کرد و از دیدگاه امام راحل(ره)، بهدرستی، نوعی «نعمت» تلقی شد نهتنها نتوانسته است روند توسعه فازهای پارس جنوبی را متوقف کند بلکه در دل خود موهبتهایی از جمله افزایش خوداتکایی و اعتماد به باور توانستن را با جان ایران و ایرانی، عجین کرده است.
شاهد بارز این مدعا اجرای موفق مگاپروژه فاز 12 پارسجنوبی توسط شرکت پتروپارس به عنوان پیمانکار ایرانی آن و افتتاح و بهرهبرداری از این پروژه با حضور رئیسجمهور در واپسین روزهای سال گذشته و مهر تأیید مقاممعظمرهبری و تمجید ایشان از این دستاورد عظیم ملی در سخنان مهم ابتدای سال 94 در حرم امام رضا(ع) بود. با اینهمه پرواضح است که این تحریمهای گسترده حداقل در سه زمینه تأمین سرمایه و کاهش توان سرمایهگذاری در پروژهها، دانش فنی و تأمین تجهیزات، دشواریهای فراوانی را بر کشور وارد کرده است. از جنبه تأثیر رفع احتمالی تحریمها بر تأمین سرمایه باید این نکته را خاطرنشان کرد که همواره پروژههای نفت و گاز از جمله پرهزینهترین پروژههای صنعتی در دنیا بوده و بخش عمده این پروژهها در چارچوب «مگاپروژهها» مورد بررسی قرار میگیرند. اهمیت موضوع تأمین سرمایه در پروژههای نفت و گاز تا به آنجاست که عمدتا در تمام دنیا، دولتها با توجه به منابع مالی محدودی که در اختیار دارند، تأمین مالی چنین پروژههایی را به توسعهدهندگان (Developer) واگذار میکنند. یک بررسی بهاصطلاح سرانگشتی نشان میدهد که برای مثال در سال 1389 و پیش از واگذاری پروژههای معروف به پروژههای 35 ماهه، برای اجرای یک پروژه دو فازی در پارس جنوبی مبلغی در حدود 4.5 تا پنج میلیارد دلار هزینه خالص مورد نیاز بوده است. با شروع اجرای پروژههای پارس جنوبی، تمایل شرکتهای مطرح بینالمللی برای حضور در بازار نفت و گاز ایران افزایش یافت. پروژه فازهای 1، 2 و3، 4 و 5، 6 و 7 و 8 و همچنین فاز 12 پارس جنوبی در قالب قراردادهای «بیع متقابل» به پیمانکارانی واگذار شد تا پیمانکار اصلی طرح، خود نسبت به تأمین مالی پروژه اقدام کرده و از تحمیل هزینههای هنگفت مستقیم و غیرمستقیم توسعه این میادین بر دولت جلوگیری کند. با تشدید تحریمهای بینالمللی و عدم امکان حضور شرکتهای سرمایهگذار و توسعهدهنده بینالمللی در طرحهای توسعه پارسجنوبی و با هدف تسریع در برداشت و افزایش سهم کشورمان از این مخزن مشترک گازی، دولت- بهناچار- خودش تأمین مالی این پروژهها را برعهده گرفت و در نتیجه این سیاست، مسئولیت تأمین مالی پنج پروژه معروف به پروژههای 35 ماهه به صورت کامل بر دوش دولت افتاد. امضای همزمان قرارداد توسعه این میادین، موجب فشار مضاعف به دولت و مصروفشدن حجم بسیار زیادی از منابع کشور در مسیر اجرای این پروژهها شده و در نهایت و به دلیل مشکلات مربوط به تأمین مالی و کاهش توان سرمایهگذاری، پس از گذشت بیش از 60 ماه از شروع این پروژهها، بهجز فاز 12 که به بهرهبرداری نهایی رسیده است و فاز 19 که بهرهبرداری اولیه از آن در سال جاری محتمل است، بسیاری از این پروژهها با تأخیر دستبهگریبان بوده و هنوز هم چشمانداز روشنی از تحقق همه ظرفیتهای بهرهبرداری از آنها به چشم نمیخورد. پیشبینی میشود در صورت رفع تحریمهای ظالمانه در صنعت نفت و گاز کشور و جذابیت میادین نفت و گاز ایران برای شرکتهای بینالمللی، این شرکتها ضمن مشارکت در توسعه این میادین، هزینههای مربوط به توسعه چنین پروژههایی را نیز تأمین کنند. در نتیجه با تزریق این سرمایههای بینالمللی به کالبد صنعت نفت و گاز کشور، رونق اقتصادی فراوانی را در بخشهای مختلف این صنعت و پیمانکاران و سازندگان داخلی شاهد باشیم. ازبینرفتن عوامل کاهش توان سرمایهگذاری در پروژهها و همچنین توقف تأخیر و ایجاد جهش و سرعت در اجرای پروژههای زمینگیرشدهای که منابع مالی برای آنها حکم تزریق خون را دارد، تأثیر چشمگیر و غیرقابلانکاری در رونق صنعت نفت و گاز کشور بر جای خواهد گذاشت. دومین حوزهای که میتواند با رفع تحریمها دستخوش تحول بنیادین شود، موضوع تأمین قطعات و تجهیزات مورد نیاز برای طرحهای در دست اجرای توسعه فازهای پارسجنوبی از یکسو و تجهیزات فنی، قطعات اضافی، یدکی و فناورانه غربی برای فازهایی است که پیش از این به بهرهبرداری رسیده و اکنون نیازمند پشتیبانی، نگهداری و سرویسهای دورهای هستند. واقعیت این است همانند مبحث تأمین سرمایه که در نتیجه تحریمهای اجباری موجب بارورشدن باور توانستن در ذهن ایرانی شد، در دوران تحریم، نسلی از سازندگان و تأمینکنندگان توانمند داخلی پیدا شد که با همه دشواریها، کمک فراوانی در کاهش ریسک تأمین تجهیزات پروژههای مختلف در بخشهای گوناگون کرده است. اما نباید چشم بر این واقعیت بست که همواره این تأمینکنندگان در رقابت با تأمینکنندگان خارجی از نظر سطح کیفی و هزینههای ساخت دچار مشکلات فراوان بوده و ناگزیر بسیاری از عرصههای رقابت را واگذار کردهاند. همین امر باعث شده است در بسیاری از موارد پیمانکاران، بهویژه بخش خصوصی که نگران سرمایه خود است و امنیت سرمایهگذاری و سود حاصله را خط قرمز میداند، رغبت چندانی به استفاده از توان سازندگان داخلی نداشته باشند. در این عرصه نیز با رفع تحریمهای بینالمللی و الزام سازندگان داخلی و خارجی به تشکیل مشارکتهای مختلف، میتوان امیدوار بود ایندسته از سازندگان داخلی با کسب دانش فنی و تکنولوژی و کالا و خدمات موردنیاز خود برای ساخت تجهیزاتی که نیاز حیاتی پروژهها بهشمار میروند، ضمن کاهش هزینههای ساخت، گام بلندی در جهت افزایش کیفیت این تجهیزات بردارند و بدین ترتیب سهم خود را در بازار پروژههای داخلی و حتی پروژههای خارج از کشور افزایش دهند. اما سومین عرصه، مبحث دانش فنی است. سابقه انتقال دانش فنی مدیریت و اجرای پروژههای عظیم گازی در پارس جنوبی از شرکای غربی به پیمانکاران داخلی، به شروع توسعه فاز یک این میدان و مشارکت شرکتهای مطرح بینالمللی و همکاری سطوح مختلف اجرائی پروژه در کشور (پیمانکاران عمومی، پیمانکاران اجرائی، مشاوران مهندسی، سازندگان و... ) با ایشان برمیگردد. به پشتوانه همین دانش و پس از پایان قرارداد یا خروج اجباری شرکتهای غربی بهواسطه وضع تحریمها، شرکتهای متعدد پیمانکاری داخلی در این مدت شکل گرفتند و رشد کردند. همین شرکتها در دوران تحریم و بهمدد تجربه و دانش کسبشده توانستند در غیاب شرکتهای قدر بینالمللی، اجرای فازهای باقیمانده پارس جنوبی را برعهده بگیرند. با اتمام توسعه فازهای مختلف پارس جنوبی، ضرورت دارد این پیمانکاران نگاه خود را بر سایر میادین گازی که دارای پیچیدگیها و چالشهای بهمراتب بیشتری بهنسبت میدان گازی پارس جنوبی هستند، متمرکز کنند. مدیریت و اجرای این میادین پرچالش، نیازمند دستیابی به آخرین فناوریهای کسبشده در دنیا است و دستیابی به این دانش فنی بدون بهرهگیری از تجربیات شرکتهای بینالمللی، اگر غیرممکن نباشد، به آسانی ممکن نیست و هزینه و وقت فراوانی را به خود اختصاص خواهد داد. رفع تحریمها، بر این عرصه هم اثر قابلتوجهی دارد. بنا بر آنچه در بالا از تأثیر رفع تحریمها بر پارس جنوبی و طرحهای توسعه این میدان مشترک گازی گفته شد، نباید چنین پنداشت که از فردای پس از تحریم، ما در آستانه «بهشت گمشده» قرار خواهیم گرفت. آنچه در اینجا گفته شد، صرفا برآمده از تجربیات نگارنده در دو دوره پیش و هنگام تحریم در منطقه پارس جنوبی است و بیتردید نیازمند قرارگرفتن در بوته نقد و بررسی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.