|

رقم، رمق می‌خواهد

محمد زارعی

ویل دورانت می‌گوید: «کشورهای‌مان چون از تجمع ما پدید آمده‌اند همان هستند که ما هستیم. قوانین و احکامشان بر مبنای طبایع ما و اعمالشان کردار زشت و زیبای ماست در مقیاسی بزرگ‌تر». منظور از این جمله در کتاب تاریخ تمدن، تأثیر‌گذاری تک‌تک افراد در اجتماعی است که در آن زندگی می‌کنند و به کنش و واکنش در حوزه عمومی مشغول هستند و همین‌طور برای اهداف فردی و جمعی خود تلاش کرده و برای به‌دست‌آوردن گنج، رنج می‌برند. در غرب و در دوره رنسانس، عموم مردم با یک اراده عمومی در کنار فیلسوفان، سیاست‌مداران، روحانیون کلیسا و طبقات مختلف خواص در پی یک بستر‌سازی شگفت برای توسعه و پیشرفت حیات جمعی خود تلاش می‌کردند. آنها در ابتدا، در یک بستر اجتماعی و فرهنگی افکار را آماده کرده و سپس به‌دنبال توسعه اجتماعی و اقتصادی گام برداشتند و در نهایت آن را که درست‌تر و انسانی‌تر می‌پنداشتند، ساختند. اما زمانی که تاریخ حیات اجتماعی دو سده اخیر جامعه ایرانی را مرور می‌کنیم و به بررسی و تحلیل افکار و ساختمان فرهنگی، اجتماعی و سیاسی و آنچه بر ما رفته است می‌پردازیم، به‌ درستی جمله ویل دورانت در احوال خودمان پی می‌بریم، که شخصیت تغییر و آمادگی برای آن در ما شکل نگرفته است. فقدان تجربه‌پذیری از گذشته تجربیات نامناسبی را در تاریخ انباشته‌شده ایرانی برجا گذاشته است. به قول آن بزرگ، گذشته طومار گشوده زمان حال است زیرا هیچ جامعه‌ای نمی‌تواند بدون تأثیرپذیری از گذشته سیاسی، اجتماعی و اقتصادی خود ادامه حیات دهد. نیاز به اراده عمومی در امر توسعه در بیان قائم‌مقام فراهانی، وزیر دوره محمد شاه قاجار، این‌گونه می‌آید: «دولت در این شرایط دعاگو نمی‌خواهد بلکه سرباز می‌خواهد». هر قدمی برای رشد، محتاج هجمه کثیری از تحرک طبقات گوناگون است. برای رسیدن به هر هدفی ابتدا باید بستر اجتماعی آن را نزد مردم مهیا کرد و آنها را به میان گود آورد. دکتر محمد مصدق در این رابطه بسیار هوشمندانه می‌گفت: «اگر بخواهند روی یک ملتی تحصیل اطلاعات کنند، هیچ وقت نمی‌پرسند که در آن چند مجسمه برپا کرده‌اند بلکه این سؤال را می‌کنند که این مردم در مقدرات خود شرکت می‌کنند یا نمی‌کنند». در حیات اجتماعی و کنش‌های تاریخی ایرانی بارها شاهد عقب‌نشینی جمعی جماعت ایرانی در بزنگاه‌های تاریخی خویش بوده‌ایم. در زمان امیرکبیر، کلنل شیل انگلیسی به سیاست‌مدارانشان می‌گفت: «بابت اصلاحات امیر نگران نباشید. زیرا اقداماتش دارای ساختار اجتماعی و بستر مناسب فرهنگی نیست». به ‌این معنی که مردم با امیر نیستند و از حمایت وی غافلند و به حق خود عارف نیستند. همین است که نمی‌توان باور کرد جامعه‌ای در عرصه بین‌المللی و حتی داخلی به توسعه برسد؛ اما بستر فرهنگی و اجتماعی آن و شخصیت لازم برای آن شکل نگرفته باشد. ذهنیت و جهان‌بینی مستتر در فرهنگ سیاسی و اجتماعی ایرانی و بالطبع نوع شخصیت برآمده از آن، به علت‌ نارس‌بودن و عارف‌نبودن بر حق خویش، در دوره قاجاری و پهلوی، نخبگانی را که برای آنان دل می‌سوزاندند و خون دل‌ها می‌خوردند و ناسپاسی‌ها را می‌شنیدند، در بزنگاه‌های تاریخی و در تنگناها با توجیحات و توسل به آسمان و ریسمان، بدون حمایت اجتماعی رها کرده و در ادامه این بی‌اعتنایی‌ها آنها را به تیغ فراشباشی‌های حمام ناصری می‌سپرده‌اند. در این رابطه در کتاب خاطرات و تأملات مصدق آمده است که «هرچه فحش شنیدم یا در جراید بی‌مسلک مزدور خواندم، پرِ کاهی بر من اثر نکرد و هر وقت بیاد پندی می‌آمدم که از مادر شنیدم و آن پند این بود که وزن اشخاص در جامعه به قدر شدائدی است که در راه مردم تحمل می‌کنند، برای مبارزه بیشتر حریص می‌شدم و خود را بهتر مجهز می‌کردم». پیشبرد کار، همیشه منوط به حمایت مردم است و همان‌طور که مصدق می‌گوید: «من نهضت استیفای حقوق ملت را تا جایی ادامه می‌دهم که در این راه دشوار از برکت افکار عمومی مستفیض و بهره‌مند هستم و از هیچ مشکلی نمی‌هراسم {... .} در این راه سعی‌ناکرده به جایی نتوان رسید». برای رسیدن به رقم دلخواه، رمق دلکش نیاز است. غیرت مسئولیت و فهم منافع عمومی در چارچوب یک ساختار و بستر اجتماعی سالم، منجر به این می‌شود که فرایند توسعه در هر زمینه‌ای را به‌صورت ممتد و سلسله‌وار و همچنین آهسته و پیوسته ادامه داده و در این راه بستر و قدرتی را که عنصر اصلی هر نوع رشد و تأثیر‌گذاری در مجامع بین‌المللی خواهد بود آماده کنیم. در این راه همان اندازه که یک جامعه به نخبگان سیاسی محتاج است به مردمانی آگاه و عارف به حق خویش نیز نیازمند است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.