تهران و مدیریت جامع آب
لطیف روحانی
تهران برخلاف بسیاری از شهرهای بزرگ جهان مانند پاریس و لندن در کنار رودخانه پرآبی بنا نشده است و آب موردنیاز آن از نقاط دوردست و منابع زیرزمینی تأمین میشود و این حکایت از ضرورت توجه جدی به مدیریت آب و چالشهای آینده و پیشِرو برای تأمین این ماده حیاتی در کلانشهر تهران دارد. بهنظر میرسد تا به محدودیت منابع آب تهران، رشد بیرویه جمعیت، مصارف صنعت و معدن، شیلات و کشاورزی و از طرفی تحققنیافتن طرحهای توسعه و بهرهبرداری و مدیریت مصرف، توجه نشود، بحران مدیریت آب این کلانشهر ادامه خواهد یافت. در گذشته آب تهران از طریق 48 رشته قنات وقفی و خصوصی تأمین میشد که بهدلیل دوربودن این قناتها از محل زندگی مردم، از طریق گذرگاههای آبی به آبانبارهای خانگی که یا عمومی بودند یا خصوصی، انتقال مییافت. سالهای متمادی از همین قناتها آب تهران تأمین میشد؛ اما رشد جمعیت و رشد بیماریهای ناشی از نوشیدن آب آلوده در سال 1301، مسئولان را به فکر لولهکشی آب مصرفی شهر تهران انداخت. در سال 1306، عملیات احداث مجرای رودخانه کرج به تهران آغاز شد. این عملیات به طول 53 کیلومتر که 20 کیلومتر آن کانال بود، از سوی بیلقان کرج تا جمشیدآباد تهران و در مدت چهار سال انجام شد. در سال 1330، طرح اول لولهکشی آب تهران براساس جمعیت 900 هزار نفری انجام شد. در این طرح مبنا برای محاسبات تأمین و برداشت از آب رودخانه کرج برای مصرف هر نفر 150 تا 300 لیتر در شبانهروز و برای آبگیری هر هکتار درختکاری اراضی نیملیتر در ثانیه محاسبه شد و 256 هزار مترمکعب در شبانهروز بهعنوان ظرفیت دو لوله آبرسانی از محل آبگیر بیلقان رودخانه کرج تا اولین تصفیهخانه آب واقع در منطقه جلالیه تهران در نظر گرفته شد. قناتهای موجود جوابگوی مصرف جمعیت روبهرشد تهران نبود و بههمیندلیل مسئولان به فکر استفاده از آب رودخانههای اطراف تهران و انتقال آنها افتادند و از سویی، برای مهار آبهای بهاره و سیلابها به فکر ساخت سدهای بزرگ افتادند. در این راستا، بهرهبرداری از نخستین تصفیهخانه آب تهران در سال 1334 آغاز شد و بهتدریج مسئله لولهکشی و تأسیسات مربوط به آن براساس رشد جمعیت توسعه یافت، بهگونهای که مصرف آب تهران در زمان آغاز بهرهبرداری 10 میلیون مترمکعب و در سال 1340 به 50 میلیون مترمکعب رسید و روی هم رفته پس از گذشت 36 سال در سال 1370، بالغ بر 700 میلیون مترمکعب شده است. در این 36 سال متوسط رشد مصرف سالانه حدود 20 میلیون مترمکعب بوده است. براساس مطالعات و پیشبینیهای انجامشده توسط سازمان آب تهران، حجم آب موردنیاز تا سال 1377 برابر با 747 میلیون مترمکعب بوده است. بهعبارتی باید حدود 200 میلیون مترمکعب در سال به تولید کنونی افزوده شود. در همین راستا، براساس پیشبینیهای بهعملآمده آب مورد نیاز شرب شهری با توجه به افزایش جمعیت در سطح استان تهران تا سال 1400 در حدود 1573 میلیون مترمکعب خواهد بود. بهطور کلی منابع اصلی تأمین آب تهران عبارتند از: آبهای سطحی شامل رودخانههای کرج، جاجرود و منابع آب زیرزمینی.
الف) آبهای سطحی منبع اصلی آبهای سطحی تهران رودخانههای جاجرود و کرج، به شرح ذیل هستند: آبدهی رودخانه جاجرود در لتیان سالانه بهطور متوسط 310 میلیون مترمکعب است که 60 درصد آب آن حدود 187 میلیون مترمکعب، براساس آمار سازمان آب تهران در سال 1365، به شبکه مصرف تهران میرسد و مابقی به دشت ورامین وارد میشود. میانگین آبدهی رودخانه کرج 480 میلیون مترمکعب است که در سال 65، حدود 292 میلیون مترمکعب آن (60 درصد) به شبکه مصرف وارد شد. براساس همین آمار در سال 1365 کل تولید آب، 550 میلیون مترمکعب بوده است که 480 میلیون مترمکعب یا 87 درصد آن از آب رودخانههای کرج و لتیان تأمین شده است. ب) آبهای زیرزمینی جلگه تهران لایههای آبزایی دارد که منبع مهم آب محسوب میشوند و از طریق چاهها و قناتها استفاده قابلتوجهی از آبهای زیرزمینی بهعمل میآید؛ چنانکه در سال 1365، سازمان آب بالغ بر 62/7میلیون مترمکعب از منابع زیرزمینی آب برداشت کرده است. براساس گزارش مهندسان مشاور الکساندر گیب در سال 1353، میزان آب برداشتشده از لایههای آبزا تقریبا با برگشت مجدد آب برابر بوده است. شبکه ذخیره و توزیع آب آبهای تولید و تصفیهشده در تصفیهخانههای ترهان در 43 مخزن، که 12 عدد آنها با پمپ و بقیه بدون پمپ هستند، نگهداری و بهتدریج وارد شبکه توزیع میشود. به مجموع گنجایش مخازن موجود، براساس مطالعات انجامشده سالانه 100 میلیون مترمکعب از طرح آبندی سد لار و 150 میلیون مترمکعب از بینیازکردن مازندران از آب سد لار، 270 میلیون مترمکعب از طرح سد طالقان، 150 میلیون مترمکعب از اصلاح شبکههای توزیع آب شهری و 350 میلیون مترمکعب از آب بازیافتی تصفیهخانه تهران، جمعا در حدود 670 میلیون مترمکعب آب غیرآشامیدنی به منابع آبی استان تهران، افزوده خواهد شد. درمجموع با اضافهکردن منابع آبی پیشنهادی به منابع و طرحهای موجود در مدیریت آب تهران، امکان افزایش برداشت آب آشامیدنی و غیرآشامیدنی در سال 1400 بهترتیب 1078 و 700 میلیون مترمکعب خواهد بود. این میزان آب کلیه مصارف غیرزراعی را تأمین کرده است و آب دسترسپذیر بخش کشاورزی را نیز به 42 درصد افزایش خواهد داد. با این تحلیل باید زنگ خطر را برای بحران آب تهران به صدا درآورد و مدیران شهری و دولتی باید با مشارکت مردم به فکر چارهاندیشی باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.