بررسی جملات ردوبدلشده در شبکههای اجتماعی و مجازی
از آرامش تا بیزینس
هما نصرتی: «حرفهایی در ظاهر زیبا و دلنشین»، میتواند تعبیری از آن جملههایی باشد که در فضای مجازی و شبکههای اجتماعی دستبهدست میشود. گویی همینطور است؛ آنجاییکه استیو جابز زندگی را یک معجزه میداند تا نیچه که هیچ معجزهای در نظرش بزرگتر از مرگ نیست. راستی نیچه یا جابز در کدام کتابشان این جملات متناقض را گفتهاند؟ اصلا آیا از کوروش و داریوش، کتاب معتبری به چاپ رسیده است که بیش از صدها جمله از آنها در شبکههای اجتماعی دستبهدست میشود؟ سه، چهار سال پس از همهگیرشدن شبکههای اجتماعی، حالا انگار دستشان رو شده است؛ آنها فضاهای سرگرمیساز هستند و در این رقابت برای پرکردن اوقات فراغت مخاطبان، هر صفحه و هر گروه سعی میکند گوی سبقت را از گروه دیگر برباید. یکی از راههای ساده برای برندهشدن در این مسابقه لایک و بازدید، انتشار سخنان حکیمانه بهنقل از چهرههایی است که در عالم علم و ادب و فرهنگ و فلسفه و تاریخ، شناختهشده هستند. اگر با واژه «سخنان»، فیسبوک فارسی را مرور کنید، حداقل پنج صفحه پربازدید با بیش از یکمیلیونو 300 هزار لایک، پیدا میکنید که نامشان چیزی در این مایههاست: «سخنان حکیمانه»، «سخنان ناب»، «سخنان قصار»، «سخنان زیبای ناب»، «سخنان حکیمانه کوتاه» و... . مدیران این صفحههای اینترنتی، روش کاسبی در این دکانهای کوچک مجازی را خوب آموختهاند؛ آنها هر روز، برای بازدیدکنندگانشان، جملاتی را به شکلهای مختلف منتشر میکنند؛ جملاتی که تنها به یک دلیل ارزشمند هستند و آن هم، نام نویسنده آنهاست. در جستوجوی این صفحات، نامهایی چون نیچه، سارتر، کوروش، داریوش، استیو جابز، چارلی چاپلین، وودی آلن و...، به چشم میخورد، اما این نامها چطور به فیسبوک فارسی آمدهاند و چه کاربردی برای گردانندگان این صفحات پرمخاطب دارند. افشین، که یکی از اعضای رسمی صفحه «سخنان ناب» است به «شرق» میگوید: «اکثر این نامها برای مخاطبان ایرانی، یک پرستیژ خاص دارند و بههمیندلیل یکی از معیارهای این صفحه برای استفاده از جملات قصار این است که نویسندهاش را تقریبا همه بشناسند». قدم بعدی، انتخاب یک عکس از نویسنده و طراحی یک پست فیسبوکی است که به گفته افشین، چند دقیقهای بیشتر زمان نمیبرد: «البته الان بهخاطر بالارفتن تعداد اعضای صفحه، معمولا دیگر ما کار جلوههای گرافیکی را انجام نمیدهیم، بلکه مخاطبانمان لطف میکنند و جملهها را آماده و برایمان ارسال میکنند». شاید همین موضوع یکی از دلایل رایجشدن جملات بیپایه و اساس یا نسبتدادن غلط یک جمله به نویسندهای غیر از نویسنده آن جمله باشد؛ موضوعی که افشین آن را رد نمیکند: «چند باری آقای جهانگیر هدایت برایمان کامنت گذاشتهاند که فلان جمله از صادق هدایت نیست. ما این را تصحیح کردهایم و پست حذف شده است، اما بعدا در فیسبوک یا توییتر یا اینستاگرام دیدهام همان جمله به نقل از هدایت آمده است. خندهدارترین موردش هم مربوط به جملهای بود که به نقل از کتاب نامههای هدایت به همسرش منتشر شد، درحالیکه هدایت اصلا همسری نداشته است!» این تازه یک روی انتشار چنین جملههایی در فیسبوک یا شبکههای اجتماعی دیگر است. روی دیگر این سکه، بازارگرمکردن برای صفحاتی است که قصد دارند کمکم تبلیغاتی شوند. نشانه چنین روندی را میشود در صفحهای چون «سخنان حکیمانه» پیدا کرد؛ صفحهای که سه سال از عمرش میگذرد و یک سالی است که با عبور از مرز 500 هزار لایک، بهسمت خبرهای پاپاراتزی رفته است. آرمان، یکی از اعضای این صفحه، به «شرق» میگوید: «من به این صفحهها انتقاد دارم، چرا پیجی که درباره سخنان حکیمانه است باید درباره زندگی هنرمندان و افراد مشهور پست بذاره؟ اینکه افشار بچهاش دختره یا پسر به من چه ربطی داره؟» نکته عجیب، اما اینجاست که مخاطبان چنین صفحاتی با فتح باب اخبار پاپاراتزی یا تبلیغات مختلف، حتی افزایش یافتهاند. معصومه، مدیر صفحهای با همین نام در اینستاگرام، به «شرق» میگوید: «اکثر صفحاتی که حالا در اینستاگرام فعال شدهاند، دنبال ارائه اطلاعات عمومی یا انتشار سخنان حکیمانه نیستند، اینها میخواهند بازارگرمی کنند و بعد که تعداد مخاطبانشان بالا رفت، با تغییر اسم صفحه به جذب آگهی بپردازند». این موضوع وقتی باورپذیرتر میشود که به اعدادی که معصومه از آنها حرف میزند، توجه کنیم: «الان صفحه اینستاگرامی که 300 هزار عضو دارد، آگهی شما را برای یک روز کامل با 200 هزار تومان منتشر میکند؛ یعنی مدیر چنین صفحهای میتواند در ماه حداقل 60 میلیون تومان از صفحهاش درآمد داشته باشد، طبیعی است که چنین بیزینسی مانع از آن شود که سخنان حکیمانه اهمیت داشته باشند». درنهایت هنگامیکه این روند را بررسی میکنیم، بهنظر میرسد آنها با سیاست و حیلهگری، گفتاری از حضرتعلی(ع) را برای فرار از صداقت مدِنظر قرار دادهاند که میفرمایند: «به سخن بنگر، نه به گوینده سخن». شاید اگر راههایی دیگر را آموزش دیده بودیم، هیچگاه صفحهای که داریوش و کوروش و ابنسینا و هدایت و استیو جابز را کنار هم قرار میدهد، تا آگهیهای تبلیغاتیاش را پشت این ملغمه پنهان کند، صدها هزار لایک نمیگرفت. شاید میشد با کمی دقت در بعضی از این صفحهها، آنها را به مدیران فیسبوک معرفی کرد و از آنها خواست با چنین تخطی بزرگی در تاریخ ادبیات و فرهنگ این کشور مقابله کنند. شاید هم بساط آنها کمکم برچیده میشد و از چهرههای فرهنگی، تاریخی و هنری ایران و جهان، کمتر از اینها به شکل گروهی سوءاستفاده میشد، اما وقتی یکی از قدیمیترین کتابهای منتشرشده در زبان فارسی، کتاب «جملات قصار» است یا هنوز هم کتاب «چنین کنند بزرگان» از پرتیراژترین کتابهای فارسی است، به این معنی است که در فرهنگ ما ایرانیها، همیشه احتیاج به یک تأیید ضمنی حس میشود و دوست داریم این تأیید را یا از زبان حافظ بگیریم یا از کتابهایی که هیچوقت حوصله خواندنشان را نداریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.