رقص ناموزون گربه‌ها

در اوایل ‌1950 ساکنان شهر میناماتا در استان کوماموتو در ژاپن متوجه رفتارهای عجیب‌وغریبی در حیوانات منطقه شدند. رفتار و حرکات گربه‌ها عصبی شده بود و ناگهان جیغ می‌کشیدند، پرندگان هم از آسمان سقوط می‌کردند و به زمین می‌افتادند. علائم بیماری در ماهی‌ها و صدف‌ها هم مشاهده شد که از اجزای اصلی غذای ماهیگیران آن منطقه بود. مردم محلی در ابتدا این بیماری را بیماری رقص گربه‌ها نامیدند. بعدها علائمی در مردم این منطقه مشاهده شد که نشان می‌داد مردم و به‌ویژه ماهیگیران نیز به این بیماری مبتلا شده‌اند. نشانه‌های این بیماری عبارتند از مشکل در راه‌رفتن، سخن‌گفتن، بینایی، شنوایی، بی‌حسی اعضای بدن، گرفتگی عضلانی و همچنین ازدست‌دادن هوشیاری و تعادل. اولین نشانه‌های ابتلا به این بیماری (که بعدها به بیماری میناماتا نیز معروف شد)، در ساکنان منطقه، در سال‌1956 مشاهده شد. تشخیص بیماری در روز اول ماه می سال‌1956 میلادی، مدیر بیمارستان کارخانه شرکت چیسو در شهر میناماتا «شیوع یک بیماری ناشناخته سیستم اعصاب مرکزی» را به مقامات محلی بهداشت عمومی گزارش کرد. بعدها این‌روز در تاریخ ژاپن به‌عنوان سالگرد رسمی کشف این بیماری ثبت شد. تیم تحقیقاتی دانشگاه کوماموتو دریافت عامل بیماری، مسمومیت غذایی در اثر وجود فلزات سنگین است. درنهایت نیز پس از مدتی کشف شد که عامل اصلی بیماری میناماتا مصرف موادغذایی آلوده به ترکیبات آلی جیوه بوده ‌است. درحقیقت بیماری میناماتا، بیماری سیستم اعصاب مرکزی است که در اثر مسمومیت با جیوه ایجاد می‌شود. شناسایی عامل بیماری فلزاتی مانند جیوه، سرب و کادمیم در دسته فلزات سنگین قرار دارند. این عنصرها تأثیر نامطلوبی بر سلامت افراد دارند. مصریان باستان که از بردگان برای کار در معادن جیوه استفاده می‌کردند، خطرات تماس با جیوه را می‌شناختند. بردگانی که در معادن شنگرف (ترکیبی از جیوه و گوگرد) رومی‌ها کار می‌کردند، بعد از شش‌ماه می‌مردند. اما از اوایل سده هجدهم میلادی، توجه دانشمندان به احتمال تماس شغلی و افراد عادی با جیوه جلب شد. انواع ترکیب‌های جیوه، سمیت متفاوتی دارند. آسیب‌زایی ترکیباتی مانند فنیل مرکور و الکوکسی الکیل، کمترین مقدار و ترکیب الکیل جیوه، بیشترین مقدار است. جیوه از راه تنفس، گوارش و نیز از طریق پوست قابل جذب است. بخار جیوه می‌تواند به دستگاه اعصاب مرکزی آسیب بزند اما کلیه‌ها و کبد بیشتر آسیب می‌بینند. پژوهش‌ها نشان می‌دهد در نتیجه تماس مستقیم یا تنفس بخارهای جیوه، اختلالات مختلفی به‌وجود می‌آید که برخی از آنها عبارتند از: اختلال دستگاه خودایمنی، اختلال در عملکرد کلیه، ناباروری، تأثیر زیانبار روی جنین، مشکلات رفتاری-عصبی، ناکارآمدی قلبی، آلزایمر، تأثیرات مخرب بر دستگاه عصبی مرکزی و محیطی، تأثیرات چشمی، مشکلات دهانی، نارسایی حاد تنفسی، دمانس، تهوع، استفراغ، اسهال، درد شکم، برونشیت، ورم ریه، تب بخار فلزی و اختلالات نوروسایکوتیک، اثر بر روی غده تیرویید، تولید مثل و... . تنفس مقدار کم بخار جیوه نیز به ریه‌ها، کلیه‌ها و دستگاه عصبی آسیب ‌زده و باعث تحریک‌پذیری شدید، بی‌ثباتی احساس، لرزش، کاهش وزن، ورم لثه، سردرد، کاهش رشد، التهاب ریه و آماس پوست می‌شود. پس از بخار جیوه، متیل‌ جیوه خطرناک‌ترین شکل جیوه ‌است. استفاده از متیل جیوه به‌عنوان قارچ‌کش برای محافظت دانه‌ها، سبب کاهش قابل ملاحظه پرندگانی شد که از این دانه‌ها مصرف کرده بودند. همچنین گزارش شده ‌است در عراق و آمریکا، صدها نفر به دلیل مصرف نانی که دانه‌های گندم آن با متیل جیوه در تماس بودند، درگذشتند. اما دلیل ابتلا به بیماری میناماتا ورود سمی‌ترین شکل جیوه یعنی متیل جیوه به بدن انسان است. شناسایی متهمان اما چه عاملی باعث مسمومیت غذایی اهالی شهر میناماتا شده بود؟ شرکتی به نام چیسو در این شهر فعالیت می‌کرد که زمینه کاری آن تولید استالدهید (یک ماده آلی با موارد مصرف زیاد در صنایع) بود. این شرکت از ترکیبات سولفات جیوه به‌عنوان کاتالیزور برای تولید استالدهید استفاده و مواد زائد فلزی سنگین را در دریا خالی می‌کرد. یکی از این مواد زائد، متیل جیوه بود که یک ترکیب آلی و بسیار سمی جیوه ‌است. البته پس از کشف علت بیماری، شرکت چیسو اعلام کرد فیلتری را برای تصفیه فاضلاب صنعتی نصب کرد و به‌این‌ترتیب، استفاده از این روش تولید و ریختن جیوه سمی به آب دریا را تا سال ‌1968 میلادی ادامه داد. تلاش‌های قربانیان بیماری و مردم محلی برای متوقف‌کردن روند آلودگی نیز تا آن زمان بی‌نتیجه ماند. بعدها مشخص شد فیلتر نصب‌شده که هدف آن پاک‌سازی آب از جیوه بود، کارایی نداشته است. آمار مبتلایان تا ماه مارس سال ‌2001، به‌طور رسمی ابتلای دوهزار و 265 نفر به‌عنوان قربانی بیماری میناماتا تأیید شد. از این تعداد، ‌هزار و 784 نفر جان خود را از دست دادند. بیش از 10هزار نفر نیز از شرکت چیسو غرامت مالی دریافت کردند. البته هیچ‌گاه مطالعه اپیدمیولوژیک کاملی درباره تأثیرات دقیق این بیماری انجام نشده ‌است و تاکنون فقط ابتلای بیمارانی را به رسمیت شناخته‌اند که به شورای مربوطه مراجعه و برای دریافت غرامت مالی، درخواست صدور گواهی‌نامه کرده‌اند. بسیاری از قربانیان بیماری میناماتا در سال‌های گذشته با تبعیض مواجه بودند و از جامعه طرد شدند، زیرا در دهه 60 میلادی مردم عادی بیماری میناماتا را واگیردار فرض می‌کردند. حمایت از قربانیان در سال ‌2009 میلادی دولت ژاپن موظف شد از حداقل 40 هزار قربانی این بیماری حمایت کند. در سال‌2010 نیز دادگاه دوهزار و 123 نفر از قربانیان را مستحق دریافت غرامت شناخت. در سال ‌1993 میلادی، موزه‌ای در شهر میناماتا برای بزرگداشت قربانیان این بیماری احداث شد که یکی از فعالیت‌های آن، آموزش همگانی در زمینه این حادثه است. در مدت دو دهه پس از احداث این موزه، بیش از 800 هزار نفر از آن دیدار کردند. در روز اول ماه می سال‌2010 میلادی، «یوکیو هاتویاما»، نخست‌وزیر وقت ژاپن، با شرکت در مراسم پنجاه‌وچهارمین سالگرد کشف این بیماری، گفت موضوع بیماری میناماتا را پایان‌یافته تلقی نمی‌کنیم. وی اولین نخست‌وزیر ژاپن بود که در این مراسم یادبود شرکت و از همه قربانیان و رنج‌دیدگان این بیماری عذرخواهی کرد.