چرایی حذف سرب از بنزین
رگبار بیصدا
فاطمه کاظمی
سالها بود بشر برای افزایش کیفیت بنزین، یک ماده سربدار به آن اضافه میکرد. این ماده «تترااتیل سرب» (CH3CH2)4Pb)) نام دارد. ویژگی این ماده آن است که باعث بهسوزی بنزین میشود. در حقیقت موتور خودروهایی که از بنزینی بدون تترااتیل سرب استفاده میکردند، هنگام کار لرزش داشت و صدایی شبیه تقتق تولید میکرد، اما افزودن این ماده صدای تقتق را از بین میبرد؛ بههمیندلیل به این ماده ضدتقتق یا ضدکوبش هم میگویند. دلیل اصلی کوبش بنزین بدون سرب این است که بنزین یک ماده خالص نیست؛ بلکه مخلوطی از هیدروکربنها با فرمول شیمیایی تقریبا مشابه است. وقتی بنزین وارد موتور خودروها میشود، همه اجزای این مخلوط در آنِ واحد محترق نمیشوند، بلکه در زمانهای متفاوتی منفجر میشوند؛ در نتیجه موتور میلرزد و صدای تقتق دارد. برای ارزیابی کیفیت بنزینها از معیاری بهنام عدد اکتان استفاده میکنند. در این روش به بنزینی که کیفیت نازلی داشته باشد، عدد صفر و به بنزینی که کیفیت مطلوبی داشته باشد، عدد صد اختصاص میدهند. کیفیت بقیه بنزینها را نیز با مقایسه این دو عدد معین میکنند. در دهه 1920، دانشمندان دریافتند افزودن ترکیبات سربدار به بنزین باعث میشود چند واحد به عدد اکتان بنزین اضافه شود؛ یعنی کیفیت بنزین بالاتر رود؛ اما در میانه دهه 1975 میلادی، مشخص شد این ماده برای سلامت انسان زیانآور است؛ البته در ایالات متحده، از دهه 1920، استانداردهایی وجود داشت که استفاده از بنزین سربدار را محدود میکرد. بااینحال، اولینبار در سال1973، قوانین مربوط به ممنوعیت استفاده از سرب در بنزین اجرا شد. از یکم ژانویه سال 1996، سازمان هوای پاک، فروش سوخت سربدار مورد استفاده وسایل نقلیه جادهای را ممنوع کرد؛ البته ممکن است استفاده از بنزین سربدار در برخی مناطق جهان، همچنان ادامه داشته باشد. سرب، فلزی سمی است که به پیوندهای عصبی آسیب میرساند (بهویژه در کودکان) و موجب بیماریهای خونی و مغزی میشود. تماس طولانی با این فلز یا نمکهای آن میتواند باعث بیماریهای کلیوی و دردهای شکمی شود. در انسان، بیشترِ سرب واردشده به بدن، در استخوانها جمع میشود. این عنصر همچنین از سنتز هموگلوبین در سلولها جلوگیری میکند. بررسیهای مختلف نشان میدهند افزایش سرب از مصونیت بدن میكاهد و در فعالیت بسیاری از آنزیمها دخالت میكند. ازجمله بیماریهای ناشی از قرارگیری در معرض سرب میتوان به نابینایی، كمخونی (از راه جانشینشدن سرب بهجای آهن)، كمبود كلسیم (از راه جمعشدن سرب در استخوانها)، فشارخون، یبوست و اسکیزوفرنی اشاره کرد. علاوهبراین مقدار زیاد سرب ممکن است باعث سقط جنین در زنان باردار شود. تغییر شكل ستون فقرات، اختلال در سیستم عصبی (بهویژه در کودکان)، اختلال در کار خون و مغز، ازدسترفتن حس جهتیابی، بیخوابی، ناراحتیهای معده و مسمومیت، افزایش فشارخون، دردهای عصبی، دردهای عضلانی، كاهش وزن و سرگیجه نیز از علائم و نشانههای آلودگی به سرب است. با توجه به آثار زیانآور سرب بود که از دهه 1980، استفاده از این ماده در بنزین کم شد. اکنون بیشترِ کشورها، تولید سوخت سربدار را متوقف کردهاند و افزودنیهای مختلف را جانشین ترکیبهای سربدار کردهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.