«ددت» و تأثیر آن بر محیطزیست
از آفتکشی معجزهگر تا آلودهکنندهای ممنوع
محمدرضا دستورانی
«ددت» (DDT) یکی از مواد سنتزی ساخت بشر است که روزگاری از آن بهعنوان حشرهکش مؤثر استفاده میکردند، اما پس از گذشت مدتزمانی کوتاه عوارض ناخواسته آن آشکار شد و بهاینترتیب قوانینی برای ممنوعیت تولید و مصرف آن تصویب شد. «ددت» یکی از اولین حشرهکشهای مصنوعی بود که از آن برای مبارزه با آفتهای گیاهی و ناقلان بیماریها استفاده کردند و باید پذیرفت بهدلیل تأثیر سودمند بر سلامتی انسان، در ابتدا با استقبال بسیاری روبهرو شد، اما پس از مدتی آثار زیانبار آن نیز آشکار شد. به بیان دیگر کشف این ماده، از جالبترین و چالشبرانگیرترین کشفیات دانش بشری بوده است. «پاول مولر»، شیمیدان محقق شرکت ژژی واقع در بازل سوئیس، در اواخر دهه1930 میلادی، مشغول تحقیق برای یافتن حشرهکشی برای مبارزه با بید لباس بود. وی در یکی از آزمایشهای خود از ترکیبی به نام «دیکلرودیفنیلتریکلرواتان» استفاده کرد. یک دانشجوی آلمانی رشته شیمی به نام «اتمر زیدلر» این ماده را در سال1847 ساخت، اما تا سال1939، خواص حشرهکشی آن کشف نشد. «مولر» قسمت درونی یک ظرف شیشهای را به این ترکیب پودری سفیدرنگ و بدون بو آغشته کرد و سپس تعداد زیادی مگس خانگی را درون ظرف قرار داد. در ابتدا هیچ اتفاقی نیفتاد، اما صبح روز بعد دید که همه مگسها مردند. وی تعداد دیگری مگس و حشرات دیگر هم به این ظرف اضافه کرد اما آنها هم بههمینترتیب میمردند. حتی پس از شستهشدن ظرف نیز باقیمانده بسیار ناچیز ترکیب موجود روی دیواره ظرف، موجب مرگ حشرات درون ظرف میشد. «مولر» با کشف ویژگیهای این ترکیب (که بعدها ددت نام گرفت)، جایزه نوبل پزشکی سال1948 را از آنِ خود کرد. کشف «ددت» با جنگ جهانی دوم همزمان شد. ارتش بسیاری از کشورها در جنگ جهانیدوم، برای مبارزه با تیفوس (که شپش ناقل آن است)، از این ماده استفاده میکردند. در پایان جنگ جهانی دوم، خاصیت آن برای مقابله با پشههای ناقل انگل مالاریا مشخص شد و درنتیجه برای این منظور هم بهکار رفت. یکی از اولین موفقیتهای «ددت»، کنترل طغیان گسترده تیفوس در سال1944 ناپل بود. از این ماده در آلمان هم بهعنوان یک حشرهکش کشاورزی برای افزایش تولید استفاده میکردند. در سال 1955 برنامهای برای مبارزه جهانی علیه مالاریا اجرا شد که در نتیجه آن، میزان مرگومیر از 192 نفر در یکصدهزار نفر به هفت نفر رسید. در منطقهای که امروزه سریلانکا نام دارد، تا قبل از معرفی «ددت» 2.8 میلیون نفر به مالاریا مبتلا شدند، اما این عدد پس از معرفی این ترکیب تا حد 30 مورد در سال 1964 کاهش یافت. در یونان نیز تعداد موارد بیماری از یک تا دومیلیون مورد در سال به صفر رسید. همچنین در ساردینیا تعداد موارد مالاریا 75 هزار مورد بود که پس از پایان مبارزه در سال1951 به 9 مورد رسید. بهعلاوه «ددت» موجب ریشهکنی مالاریا در اروپا و آمریکای شمالی شده است. علاوه بر تأثیر خوب این ماده بر آفتها، هزینه تولید بسیار پایین نیز عامل دیگری برای گسترش کاربرد آن بود. اما کمکم آثار زیانبار این ماده آشکار و باعث شد بهتدریج از سال1970، مصرف «ددت» در بسیاری از کشورها ممنوع شود. دلیل اثرات مخرب «ددت» این است که این ماده در آب حل نمیشود، ولی بهراحتی در بافت چربی ذخیره میشود. مادهای که در آب حل نشود، دیگر از بدن دفع نمیشود و بهتدریج در بدن جمع شده و اثرهای ناگوار خود را برجای میگذارد. به این ترتیب این سم در زنجیره غذایی منتقل میشود و بر حلقههای بعدی این زنجیره اثر میگذارد. «ددت» روی سیستم عصبی جانداران تأثیر میگذارد و فعالیتهای عادی عصبی را مختل میکند. این سم باعث تخلیه پیاپی سیستم عصبی میشود. در صورتی که این اختلال ادامه داشته باشد، ممکن است منجر به مرگ شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.