«کلروفلوئوروکربن»ها و آثار زیانبار آن بر حیات
فاجعه بر فراز ابرها
قدیر فرهادی
سالهای متمادی از «سیافسی«ها یا «کلروفلوئوروکربن»ها (Chlorofluorocarbons=CFC) در صنایع استفاده میشد، اما بعدها مشخص شد این مواد برای لایه ازن زیانبارند و در نتیجه استفاده از این مواد ممنوع شد. هنگامی که این ماده کشف شد، بسیار به آن توجه شد، چون با دیگر مواد موجود در محیط، واکنش نمیداد و زیانی هم به موجودات زنده نمیزد؛ همچنین اشتعالناپذیر و بسیار پایدار بود؛ بهاینترتیب استفاده از آن گسترش یافت. «سیافسی»ها موادی هستند که در تهویه و چرخههای انتقال حرارت بهعنوان ماده واسط کاربرد وسیعی دارند. از کلروفلوئوروکربنها بهعنوان گاز سردکننده یخچال و کولر نیز استفاده میشود؛ اما پس از سالها مشخص شد «سیافسی»ها باعث نابودی لایه ازن میشوند. محققان در اوایل دهه 1970، دریافتند لایه ازن در حال تخریب است. در ابتدا تصور میشد عامل اصلی تخریب، اکسیدهای نیتروژن حاصل از پرواز هواپیماهای مافوق صوت در استراتوسفر است تا اینکه در سال 1974، اعلام شد بعضی مواد شیمیایی ساخت بشر با نام کلروفلوئوروکربنها به لایه ازن آسیب میزنند. فرایند تخریب نیز اینگونه رخ میدهد که پرتو خورشید باعث شکستهشدن بسیاری از گازهای حاوی کلر و تولید و انتشار رادیکال آزاد این عنصر در استراتوسفر میشود. رادیکالها یک رشته واکنشهای زنجیرهای تخریبکننده را تشدید میکنند و باعث شکستهشدن گازهای موجود در اتمسفر، ازجمله ازن میشوند. ازن، گازی است که از سه اتم اکسیژن تشکیل شده است و فرمول شیمیایی آن O3 است. این گاز در فاصله 15 تا 40 کیلومتری سطح زمین وجود دارد. این لایه همانند صافی یا فیلتر عمل میکند و از ورود پرتوهای خطرناک فرابنفش به درون جو یا سطح زمین جلوگیری میکند. ضخامت این لایه در صورت فشردهشدن فقط دو تا سه میلیمتر است و بر فراز استوا ضخیمتر از قطبهای زمین است؛ اما همین لایه دو تا سه میلیمتری ازن میتواند بیش از 99 درصد پرتوهای زیانبار فرابنفش را جذب کند. این لایه بهعنوان سپر محافظ گیاهان، حیوانات و انسانها در برابر تابش پرتو فرابنفش خورشید عمل میکند؛ یعنی از ورود طول موجهای کشنده آن به زمین جلوگیری میکند. اگر لایه ازن، این پرتوها را جذب نکند یا از حفرههای ایجادشده در لایه ازن عبور کنند، باعث آفتابسوختگی، سرطان پوست و آبمروارید میشوند و میتوانند با تضعیف سیستم ایمنی بدن انسان، مقاومت آن را در برابر بیماریها کاهش دهند یا با تغییر DNA، باعث بروز سرطان پوست شوند. بررسیها نشان داده است 25 درصد کاهش و تخریب لایه ازن، باعث نابودی 10 درصد از آبزیان طبقه فوقانی دریا و 25 درصد از آبزیان سطحی خواهد شد؛ اما بدبختانه وجود «سیافسی»ها باعث نابودی لایه ازن میشود و بهاینترتیب پرتوهای فرابنفش بهراحتی و بدون هیچ مشکلی میتوانند به سطح زمین برسند. نکته تأسفبار دیگر این است که طولعمر و ماندگاری گازهای مخرب لایه ازن از 50 تا 150سال است و تا حذف کامل گازهایی که پیشازاین وارد جو شدهاند، حداقل نیمقرن لازم است. ایجاد حفره در لایه ازن، خطرات زیستمحیطی و انسانی بسیاری را درپی دارد و بدون این لایه، حیات در کره زمین از بین خواهد رفت. بهدلیل همین اثرهای مخرب «سیافسی»ها بود که دانشمندان و سیاستمداران جهان در مونترآل کانادا گردهم آمدند تا به راهکاری برای حفاظت از لایه ازن بیندیشند. طبق پروتکل مونترآل، کشورهای توسعهیافته تعهد دادهاند تا سال2000، به تولید و مصرف مواد مخرب لایه ازن (ازجمله «سیافسی»ها) خاتمه دهند و از نظر مالی و فنی به کشورهای درحالِتوسعه کمک کنند موادی را جانشین این مواد زیانبار کنند. همچنین طبق این پروتکل مقرر شد کشورهای درحالِتوسعه با 10 سال تأخیر (یعنی در سال2010) به مصرف مواد مذکور خاتمه دهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.