آغاز فصلی جدید در مصر
بسیای از تحلیلگران قاهره بر این موضوع تأکید میکنند که شعلهورشدن اعتراضها علیه «حسنی مبارک»، رئیسجمهوری سابق مصر، بیشتر به دلیل روشهای شخصی او بود. این اعتراضها واکنشی ویژه به سوءاستفاده از قدرت در طول سه دهه گذشته بود. «استفان کوک»، عضو شورای روابط خارجی واشنگتن، در کتاب خود با عنوان «کشمکشی برای مصر» مینویسد این اعتراضها درحقیقت ریشه در حکومت خاندانی داشت که پس از کودتای ۱۹۵۲ بر مصر حکومت میکرد. او اینگونه ادامه میدهد شکایتها علیه مبارک به اوج خود رسید و پایانی بر حکومت او رقم زد، اما باید گفت او با استفاده از روش و سیاست خود حکومتی را اداره كرد که به ارث برده بود. درحقیقت مبارك با تغییراتی اندک، دانه حکومتی را در مصر کاشت که پیش از این بستر رشد آن بهوجود آمده بود، چراکه گروهی از افسران میانرتبه که حکومت «ملک فاروق» را سرنگون کرده بودند، قالب نامناسبی را در دهههای ۵۰ و ۶۰ میلادی در کشور پیاده کردند. آنان بدون هیچ ایدئولوژی خاصی، وعده دادند به قوانین پارلمانی بازمیگردند اما «جمال عبدالناصر» رهبریت آنان را برعهده گرفت و طی یک دهه گروههای اپوزیسیون مصری از صحنه سیاست دور شدند. او سازمانهای زیادی از قبیل دادگاههای امنیت دولتی تأسيس کرد اما سیاستهای نادرست آن دوران باعث شد ناصر نتواند پیروز میدان باشد. مصریها شخصیتی میانهرو دارند و به همان میزان که از بیدینی نفرت دارند، از تعصب دینی نیز بیزارند. این شخصیت را عبدالناصر نیز در دورهای با سرکوب گروه اخوانالمسلمین نشان داد. نزاعی سیاسی در آن زمان شکل گرفته بود و همین امر موجب شد تا ناصر برای مقابله با نفوذ اسلامگرایان رادیو قرآن تأسیس کند. این مسئله در رفتارهای طبقه متوسط شهری نیز بازتاب داشت و موجب شد تا خوانندگانی به ستارههای محبوب مردم تبدیل شوند. در بین این دو گرایش متناقض، عبدالناصر عوامل متعددی را گرد آورد تا متناسب با شخصیت و هویت مصریها باشد و ازهمینرو باوجود اشتباهات و قدرتطلبی سیاسیاش، محبوبیت زیادی در بین مردم پیدا کرد. از منظر اقتصادی نیز ساختار ناصریسم، طبقه فقیر جامعه مصر را نادیده گرفت. اقتصاد شکننده، بوروکراسی غیرمعمول و موانع بهوجودآمده در ارتش درحقیقت دوران تلخی را برای مصریها رقم زد هرچند آنان نمیتوانند پیروزی عبدالناصر را در جنگ ششروزه با اسرائیل فراموش کنند. اما دخالت نظامی ناصر در یمن باعث شد قاهره در صحنه خارجی با موانع بسیاری روبهرو شود. از همینرو، میتوان گفت شکستهای عبدالناصر در کنار سیاستهای جانشین صلحدوستش، «انورسادات»، منجر شد مبارک در مسیری خودخواسته گام بردارد. جریان ناصری با ازدستدادن رهبری کاریزماتیک خود در اختلافات درونی و بیرونی غرق شد و حتی رهبران این حزب نتوانستند شکافهای قدیمی را پر کنند. از اینرو نسلی که حزب «الکرامه» را تشکیل داد شاید بتواند یکی از قویترین نمایندگان این جریان ناصری در مصر باشد. هرچند برخی بر این باورند که جریان ناصری به کلی در حال افول است و اکنون درباره آینده این جریان پرسشهایی جدی وجود دارد. «احمد حسن» یکی از رهبران این جریان میگوید «ناصریستها به احزاب جدید احتیاجی ندارند، زیرا قدرت یک حزب در توان رویارویی آن است، چراكه حکومت مانع تحقق خواستههای مردم میشود و این مسئلهای است که فقط جریان ناصری میتواند باقدرت با آن برخورد کند». اما استفان کوک، شرایط کنونی مصر بهویژه در دوران «عبدالفتاح السیسی»، رئیسجمهوری کنونی این کشور را بیشباهت با دوران قبل از مبارک نمیداند و دراینباره در کتابش مینویسد: «کسانی که آن دوران را به یاد دارند، میتوانند شباهتها را بهوضوح ببینند، چراکه اکنون نیز مانند گذشته خودبزرگبینی، نفوذ ارتش، حضور اسلامگراها و لیبرالها و همچنین عصبانیت قدرتهای خارجی در مصر آشکارا دیده میشود و اگر این روند ادامه پیدا کند اختلاف بر سر هویت آینده مصر افزایش مییابد و نمیتوان به آینده این کشور خوشبین بود». «اشرف خلیل»، خبرنگار مصری متولد آمریکا، که بیش از یک دهه در خاورمیانه فعالیت میکند نيز دراینباره میگوید جنایاتهای رهبران کنونی مصر، سرکوب شدید احزاب بهویژه «اخوانالمسلمین»، مردم را وادار میکند بار دیگر در مقابل آنان بایستند. او ادامه میدهد اکنون مصریها همچنان سرخورده هستند و چگونگی برخورد پلیس ضدشورش با آنان و استفاده از باتوم و گاز اشکآور را تا سالهای دور نمیتوانند فراموش کنند. او میگوید تعیین هویت مسئلهای است که بهشدت ذهن مصریها را بهخود مشغول کرده است. مصریها تاکنون هویت عربی داشتهاند و اسلام آیین 94 درصد مردم آن است از همینرو و با توجه به میانهروی آنان، اقلیتهای کمونیستی و سوسیالیستی یا دیگر اقلیتهای مذهبی هیچگاه اجازه نخواهند داشت مرجعیتی را بر ملت مصر تحمیل کنند که خود هیچگاه خواهان آن نبوده و آن را انتخاب نکردهاند؛ بهویژه آنکه نظام کنونی تکثرگرایی حزبی و انتقال مسالمتآمیز قدرت را باور دارد. سرعت تحولات منفی در مصر باعث شده سیاستمداران تصمیمات عجولانهای بگیرند که گاهی با آنچه قبلا گفتهاند، متفاوت است. درواقع سیاستمداران اکنون کنترل جامعه مصر را در اختیار ندارند، بلکه برای رسیدن به قدرت و به امید دراختیارگرفتن زمام امور، حرکات شتابزدهای انجام میدهند که سرانجام آن چندان معلوم نیست. مردم نیز به دنبال کسانی هستند تا آنان را از وضع فلاکتبار فعلی نجات دهد. از سوی دیگر، قبطیها و روشنفکران نخبهگرا، احزاب سیاسی جدیدی را تأسیس کردهاند. وجود این احزاب در کنار ۲۴ حزب که از دوران پیش از انقلاب فعالیت خود را شروع کردهاند، صحنه سیاسی قاهره را با ابهامات زیادی مواجه کرده است، چراکه همه این احزاب در بین دو مقوله لیبرالیسم و عدالت اجتماعی در نوسان هستند. برخی از آنها رویکردی چپگرایانه دارند و میخواهند مانع دستیافتن گروههای اسلامگرا به قدرت شوند؛ در حالی که گروههای وابسته به اخوانالمسلمین یا سلفیها در روستاها مشغول فعالیت هستند و در متن واقعیتهای جامعه حرکت میکنند. کارشناسان تأکید میکنند با توجه به شرایط کنونی هیچ جریان سیاسی قادر به کسب اکثریت قاطع در انتخابات آینده نیست، زیرا مصر به احتمال زیاد تا پنج سال آینده در حال گذار از یک مرحله انتقالی خواهد بود و انتخابات میزان تأثیرگذاری نیروهای سیاسی در واقعیتهای مصر و نیز مهارت نسلهای جوان در اقدام سیاسی را روشن خواهد کرد؛ عاملی که تقریبا در آینده حیات سیاسی این کشور تعیینکننده است. پس میتوان گفت هر حزب یا جریانی که بتواند خود را به افکار عمومی جامعه نزدیک و مطابق با ماهیت و شخصیت مصریها، خواستههایشان را عملی کند، بیشترین تأثیر و تداوم را در صحنه سیاسی قاهره خواهد داشت.
منبع: کریستینساینسمانیتور
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.