یادداشتی بر مجموعه اخیر بهار بهبهانی در گالری اعتماد
نقشههایی برای باغ
بهنام کامرانی: مفهوم باغ در ایران مفهومی متفاوت نسبت به باغ اروپایی است. در اروپا باغ قسمتی جداشده از اطراف است اما در ایران باغها نسبت به اطرافشان سرسبزند و دما و مطبوعی هوا از بیرون به درون باغ تغییر مشخصی دارد. بههمیندلیل باغ در فرهنگ و هنر ایرانی مفاهیم نمادین یافته است و معادل بهشت فرض میشود. گیاهان درون باغ ایرانی هریک برای کارکرد و زیبایی مشخصی انتخاب شدهاند. نقاشیهای اخیر بهار بهبهانی که در گالری اعتماد به تماشا بود به باغهای ایرانی اختصاص پیدا کرده است. در این آثار، پلانها و نقشههای باغهای ایرانی روی بوم کشیده شده و سپس نشانهها و عناصری انتزاعی به آنها اضافه شده است. درواقع این آثار نقشههای معماری را با نگاهی تجسمی و نهفقط کارکردگرا مورد بازخوانی قرار دادهاند. بهبهانی کوشیده است نگاهی فراتر از این جنبه بینارشتهای نیز داشته باشد. او این نقشه را از مدارک شرقشناس شهیر آمریکایی، دونالد ویلبر، با کوشش بسیار به دست آورده و جنبهای پسااستعماری به کارهایش داده است. درواقع این نقشهها از نگاه یک شرقشناس کشیده شدهاند؛ شرقشناسی که انگار جاسوسی نیز میکرده و حتی در کشور خودش، آمریکا، با سرخوردگی مواجه شده و کتاب خاطراتش تابهحال بعد از ١٨ بار تجدیدچاپ هنوز سانسور میشود. عناصر گیاهگونه در این نقشهها گاه به نقوش و بافت نزدیک میشوند و گاه جنبههایی زیستشناسانه مییابند و حالتی گروتسکگونه و پرتنش به اشکال هندسی نقشهها میبخشند. پس میتوان این آثار را در سطوح تفسیری و نشانهشناسانه خوانشی چندلایه کرد و از جنبههای تصویریاش فراتر رفت. درواقع نقشه یک باغ در گستره فرهنگی و تاریخی از مدارک شرقشناسی اخذ شده؛ باغی که نشانه بهشت در فرهنگ ایرانی است، اما همزمان این مدرک خطوطی انتزاعی دارد که در گسترهاش به تضادی درونی میرسد. اینبار این بهار بهبهانی است که بهعنوان یک هنرمند که بین دو فرهنگ کار میکند، مهر خود را بر این مدارک تاریخی میزند. ما بهغیر از چند اثر زیبا که پلانها و اجزایی از باغ را نشان میدهند، بیاینکه منظرهای را به نمایش بگذارند، با نقشههایی روبهرو هستیم که تفکر معمارانه باغ در آنها جاری شده و در متن یا پسزمینه جوشان و نقوشی غریب و پررمزوراز و مبهم مفهوم باغ را همزمان، هم نشان میدهند و هم به چالش میکشند. نقاشیهای نوانتزاعی بهار بهبهانی از این جنبه تازهاند که خوانشهایی غیرفرمال به دست بیننده میدهند و نیز جنبههای معمارانه و نقاشانه را در خویش ادغام کردهاند. این نقاشیها از سطح اثری انتزاعی فراتر رفته و جنبههایی مفهومی در نقاشی مییابند. این باغها نقشه اکنون ما هستند، بهشتهایی در گستره شک، خاطرههایی ازلی که جهان زشتیها و جنگها تاریکشان کرده اما هنوز طرحشان را محو نکرده و شگفتیشان را یکسره پاک نکرده است. باغهای ایرانی هنوز چیزی از بهشت دارند و بهبهانی کوشیده با نقاشی خوبش پرتویی بر آنها بیفکند البته نه سادهدلانه و خوشخیالانه اما با درکی ژرف و آگاهانه و خوانش و خلاقیتی هوشمندانه از تاریخ و خود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.