|

به یاد «پرویز کلانتری» که این‌روزها در بستر بیماریست

رنگ‌هایی خفته، شادی‌هایی میخکوب بر بستر

ناصر فکوهی. مدیر مؤسسه انسان‌شناسی و فرهنگ و استاد دانشگاه تهران

پرویز کلانتری، هنرمندی است نام‌آشنا، نقاشی که بیش از 60 سال عمر پربار خود را بدون لحظه‌ای استراحت، صرف پیشبرد هنر این کشور و آموزش و تشویق شاگردان بی‌شمارش به ادامه‌دادن راه خود کرده است. در سال‌های دهه 1340 زمانی که هنوز کتاب‌های درسی نه شکل و شمایل جذابی داشتند و نه مطالبی که بتوانند کودکان و دانش‌آموزان را به تاریخ و جغرافیا و مردمان این پهنه گسترده فرهنگی، علاقه‌مند کنند، کلانتری بود که بوم و رنگ‌های خود را در خدمت انتقال این هویت به فرزندان این فرهنگ قرار داد. چه بسیار بودیم ما، کودکانی که هنوز پا به طبیعت نگذاشته بودیم، هنوز نه کویری دیده بودیم، نه آسمان پرستاره‌اش را، نه خانه‌های روستایی، نه عشایری؛ چه بسیار کودکانی چون ما که نخستین‌بار بود انسان‌هایی را می‌دیدیم همچون خودمان که در میان طبیعتی زیبا زندگی می‌کردند و چنین رابطه‌ای صمیمانه با درختان و گل‌های زیبای پیرامونشان، برقرار می‌کردند؛ اسب‌ها را می‌دیدیم و گاو‌ها و طویله‌ها و مزارع سبز و زرد، خوشه‌های گندم طلایی و برهم‌انباشته را، تراکتورها و آبادی‌هایی را که کنار راه سبز می‌شدند و روستاهای خاک‌گرفته و بیابان‌ها و رودخانه‌ها را؛ ما غرق دنیای رنگارنگ کلانتری می‌شدیم و دلمان می‌خواست که همیشه آنجا می‌ماندیم؛ جایی در میان کتاب‌های درسی‌مان که ما را از دلزدگی مدرسه و درس‌ها نجات می‌داد؛ این‌گونه بود که همه این واقعیت‌ها را می‌یافتیم و می‌فهمیدیم که به کجا و چه مردمانی تعلق داریم: نخستین ریشه‌های هویت جمعی در ما جوانه می‌زدند. اما از این هم مهم‌تر، کلانتری و چند هنرمند انگشت‌شمار دیگر همچون او بودند که با قدرت عظیمی که در خیال خود داشتند، می‌توانستند ‌هزاران‌سال به پیش بازگردند و صحنه‌هایی را برای ما تصویر کنند که جز در ذهن آنها ساخته نشده بودند و از پس لایه‌های بی‌شمار تاریخی، ما را با گذشته‌های این فرهنگ آشنا کنند: با سربازان هخامنشی و ساسانی، با بناهای عظیم، کاخ‌ها و معابد و شهسواران جنگجو، با راه‌های بزرگی که کشور بزرگ ایران را می‌پیمودند و همه شگفتی‌های افسانه‌ای که این گذشته در نگاه کودکانی که ما بودیم در خود گرد آورده بودند. بعدها، کلانتری، خود را صرفا به نقاشی برای کودکان یا کتاب‌های درسی محدود نکرد و هرچند کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان توانست تأثیری عمیق و درازمدت در تربیت صدها و بلکه ‌هزاران استعداد درخشان در عرصه هنر و ادبیات در ایران باقی بگذارد، اما کلانتری هم‌توان و هم‌نفس با هنر مدرن پیش رفت. او توانست رنگ‌هایش را با سبک‌های جدید نقاشی پیوند دهد، به جست‌وجویی پیشرفته در شکل بپردازد و حتی دست به شوخی‌هایی رنگی و هنری بزند که امروز در مجموعه آثارش جایگاه ویژه خود را دارند. او توانست نه در چارچوب‌های تنگ یک فیگوراتیسم کلاسیک بماند و نه با آن سنت برای همیشه وداع کند، بلکه آزادانه از عواطف و احساسات و زیبایی‌شناسی درونی‌اش تبعیت کند. سفرهای بسیار رفت و نمایشگاه‌های بی‌شمار برپا کرد و پس از انقلاب به‌جای آنکه به فکر کوچیدن و جاخوش‌کردن در گوشه‌ای از این جهان بزرگ باشد، برای خودش آشیانه‌ای ساخت که در آن به ‌کار هنری، به خلاقیت، به دامن‌زدن به هنر ایران و به پرورش استعداد‌ها کمک کند. چه بسیار نقاشان جوان، کودکان و بزرگ‌سالانی که با دیدن نقاشی‌های او در گالری‌هایی که پس از دوره‌ای از سکوت بار دیگر رنگ‌ورویی می‌گرفتند و چراغ‌هایشان روشن می‌شد، امید یافتند که قدم در راه هنر بگذارند. هم ازاین‌رو، کلانتری، زندگی پرشوری داشت؛ یک زندگی تقریبا خستگی‌ناپذیر. گونه‌ای از حیات که باید آن را بین خانواده و دوستان و همه دوستداران ‌رو به فزونی‌اش تقسیم می‌کرد. او آن‌قدر به زندگی عشق می‌ورزید و می‌ورزد که حاضر نبود به کمترین تقاضایی از سوی این یا آن دوست، این یا آن خبرنگار و نویسنده، این یا آن گالری برای کمک‌کردن به پیشبرد هنر و هنردوستان پاسخ منفی دهد. او زندگی شادانی داشت، به زندگی عشق می‌ورزید و بیشتر از آن به همه مردم. هرگز ندیدم از هیچ‌کسی، از هیچ هنرمند و همکاری، که حتی می‌دانستم دلایل زیادی برای دلگیری از او دارد، گله‌ای بکند. هرگز خود را در مقام قضاوت دیگران نمی‌گذاشت و برایش طبیعی‌ترین سخن و عادلانه‌ترین روش، آن بود که نظر خودش را بی‌قضاوت بگوید و تأکید کند که این صرفا نظر اوست ولی هیچ اقتدار و هیچ حقی ندارد که برای دیگران تعیین‌تکلیف کند. کاش اندکی از این روحیه شاد و درعین‌حال عدالت‌منشانه را می‌توانستیم هنوز در نسل جدید هنرمندان روشنفکر خود ببینیم. زمانی که برای پروژه «انسان‌شناسی تاریخی فرهنگ ایران مدرن» می‌خواستم با او قرار گذاشته و گفت‌وگو کنم و برایش این پروژه را تشریح می‌کردم، نگاه‌ها و سخنانش چنان تشویق‌آمیز بود که نمی‌توانست هیچ‌کسی را بی‌تفاوت بگذارد و سپس زمانی که کار را شروع کردیم، آن‌قدر با هیجان دل به این گفت‌وگو‌ها می‌داد که نمی‌توانم بر سر شوق‌آمدن خود را از دیدار‌های هفتگی با او و خانواده گرامی‌اش پنهان کنم. وقتی او را می‌دیدم که در سن بالای 80، با چنین شور و هیجانی هنوز خلاقیت خود را حفظ کرده و با علاقه و امیدی که گویی از دل و روح یک کودک ریشه می‌گیرد، با ما از گذشته‌ها، حال و آینده سخن می‌گفت، از خود می‌پرسیدم آیا ما هر گز خواهیم توانست به این حد از زندگی با جوشش و هیجان دست یابیم؟ آیا ما خواهیم توانست هرگز در چنین سن‌وسالی هنوز چنین با شادی و امید و سرخوشی از گذشته‌ها و آینده بگوییم؟ در آن زمان بسیار دراین‌باره شک داشتم و امروز شاید باز هم بیشتر. واقعیت آن است که کلانتری به نسلی تعلق داشت، خودساخته؛ نسلی که در سخت‌ترین شرایط، زندگی می کردو زمینه را برای هنر و خلاقیت خود آماده کرده بود. نسلی از هنرمندان و نویسندگانی سخاوتمند که بیشتر از آنکه به خود بیندیشد به انسانیت و به نسل‌های آتی می‌اندیشید. نسلی که زندگی را با تمام وجود احساس کرده و تا آخرین قطره‌اش را می‌نوشید. نسلی که واهمه‌ای نداشت سرخوش باشد و سختی‌ها را نه به‌مثابه موانع و مشکلات غیرقابل‌حلی که مانع از هنر آنها بشود در نظر بگیرد، بلکه حتی از سختی‌ها برای خود زمینه‌ای بسازند برای بهتر و زیباترکردن زندگی. امروز پرویز کلانتری، با سکته‌ای مغزی، ماه‌هاست که بر بستر بیماری میخکوب شده است. رنگ‌ها رنج می‌کشند و می‌توان گفت بر این بستر می‌گریند؛ می‌گریند که نمی‌توانند بار دیگر به رقص در بیایند و بر بوم‌های سفید جا خوش‌ کرده و زندگی را در سرشادی و امیدواری خطوط و سایه‌روشن‌های زیبایشان نوید دهند. امیدوار باشیم که سرنوشت کلانتری، سرانجامی بیابد که برای او و خانواده گرامی‌اش با کمترین اندوه و درد همراه باشد. زندگی همین است. کاری زیادی از دست ما بر نمی‌آید: خوشی و شادی و خلاقیت و سرزندگی و حرکت و پایکوبی و زیبایی‌ها را متأسفانه همواره پایانی هست که برای گروهی از راه می‌رسد، پایانی که برای گروهی دیگر به مثابه آغازی تازه است که جان می‌گیرد. پرویز کلانتری بدون‌شک از مهربان‌ترین هنرمندان این آب و خاک است و امروز گمان نمی‌کنم در بستر بیماری به چیزی جز آن فکر کند که چرا نمی‌تواند زندگی را مثل همیشه با تمام توان خود در آغوش بگیرد و از این راه به همه دوستان و شاگردان و دنباله‌روان و علاقه‌مندان هنر و زیبایی‌هایش، امید دهد. پرویز عزیز، امیدواریم که زندگی تو تا آخرین لحظه، با کمترین اندوه همراه باشد، بدان که تو به اندازه چندین و چند عمر کار کردی و خاطره تو برای همیشه در ذهن و رفتار کسانی که خواندن و نوشتن را به دست تو و با عشق به نقاشی‌های تو آموختند، زنده است و همیشه خواهی بود؛ بدان که دیگر هرگز نمی‌توانیم به کویرها، شب‌های پرستاره، دشت‌های سبز و مزارع زرد، خورشید طلایی و آسمان آبی، کودکان شادی که با لباس‌های روستایی و عشایری و رنگارنگشان به دره می‌روند، دام‌هایی که در طبیعت رها شده‌اند، بنگریم و یادی از تو نکنیم. همه اینها، حتی زمانی که دیگر شکل و شمایلشان به‌کلی عوض شود، به‌گونه‌ای خاطره‌ای هستند که تو بر حافظه زمان حک کرده‌ای. در کویرهای ما، بادهای بیابانی هربار شکل‌هایی حیرت‌انگیز‌تر و شادمانه‌تر می‌آفرینند و هر بار یکی از نقاشی‌های تو را برای ما به ارمغان می‌گذارند، نمایشگاهی بی‌پایان به طول یک لحظه و به ارزش یک عمر. باشد که چنین باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.