نگاهی به آثار اخیر «ریچارد سرا» هنرمند مینیمالیست در گالری هانس زیمر نیویورک
پیوست ماده و فضا
علیرضا امیرحاجبی
در روزگار انفجار و اشباع «اطلاعات و چیزها» بسیار سخت است تا در یک بازه زمانی طولانی بر عناصر و مفاهیمی پافشاری کنیم که ذهن انسان را در جهتی کاملا متفاوت به حرکت وامیدارد. طنز اعجابآور مینیمالیسم در حوزه هنرهای تجسمی و بصری نیز در همین نکته نهفته است. برعکس آنچه در آثار مینیمالیسم ظاهرا به نمایش درمیآید، فرم از ویژگیهای بصری و ادراکی خود خارج و به مفهوم و ایدههای بیزمان تبدیل میشود. مینیمالیسم در نگاه به فرم انتزاعنگر است اما این انتزاع با رؤیا- توهمات کلمنت گرینبرگ، نظریهپرداز آمریکایی، متفاوت بوده و هست. نمیتوانیم هنر مینیمال را هنری فرمال بنامیم. زیرا فرم در مینیمالیسم از چنگ خودش رها میشود و با انتزاعی مفهومی خود را به ایدههایی نزدیک میکند که با فضا در ارتباط است. مینیمالیسم در پیوند مداومی با هنرهای مفهومی قرار دارد. دو بیانیه مهم هنر مفهومی یعنی «پاراگرافهایی درباره هنر مفهومی و جملاتی درباره هنر مفهومی» توسط برجستهترین هنرمند مینیمالیست یعنی سُل لویت نوشته شده. بسیاری از مینیمالیستها در حوزههای مفهومی نیز آثار ماندگاری دارند. از رابرت موریس، رابرت اسمیتسون تا دن فلاوین و کارل آندره. پس میتوان چنین گفت که مینیمالیسم پلی است نامرئی بین هنرهای بصری و مفهومی. هنری که در بسیاری از موارد، هم میتوان و هم نمیتوان آن را در زیرگروههای بصری جای داد. در بیانیه مهم مینیمالیسم اجرائی که توسط کرئوگرافر مطرح آمریکایی، ایوُن ری نر، در سال 1968 نوشته شده، مهمترین ویژگیهای هنر مینیمال در دو حوزه مجسمهسازی و رقص مورد توجه و تأکید قرار میگیرد. از جمله این ویژگیها میتوان به حذف عناصری اشاره کرد که تا آن زمان بهعنوان قوانینی آسمانی در هنرهای تجسمی قلمداد میشد: مهارت دست هنرمند، تزئینات، خلق جزئیات، یادمانسازی، تخیل و ذهنیت فیگوراتیو از صحنه هنر مینیمال بهطور کامل حذف شد و بهجای آن پیوستگی، یکپارچگی، تکرار، خلوص در فرم و اتحاد بین فرم و فضای مرتبط با آن به عرصه آمد. هندسی و ریاضیگونگی هنر مینیمال در بسیاری از موارد تمایلات معمارانه این هنر در ارتباط با فضا و تعاریف جدید از محیط را به نمایش گذاشته است. بهرهگیری از اشکال بنیادین هندسی در هنر مینیمال باعث آن شد تا عدهای نام این هنر را هنر اَشکال ابتدایی بگذارند که با تمسخر هنرمندان زیادی از جمله سل لویت و دن فلاوین مواجه شد. حداقلنگری مینیمالیسم نوعی از اقتصاد مصرفی هنر را نمایندگی میکرد؛ اقتصادی که در آن هنرمند با کمترین میزان استفاده از عناصر بصری، به ایده و سپس مفهومی انتزاعی میرسد. اقتصاد مینیمال، اقتصادی ریاضتی و دشوار است که به «حذف» بیش از بارگذاریهای چندلایه فلسفی و روانشناختی اهمیت میدهد و کاهش را بسیار بیش از افزایش به کار میگیرد. اولین گروه از هنرمندان معاصر، همین مینیمالیستها بودند که به ارتباط ناقص و دروغین هنرمند و گالری پی بردند و بهدنبال هویتیابی جدیدی برآمدند تا هنر را به بیرون از گالریها و موزهها راهنمایی کنند؛ درست همان چیزی که بنیانگذاران هنر مفهومی نیز بهدنبال آن بودند. دن گراهام، هنرمند صاحبنام مفهومی، در مقاله «تاریخ هنر مفهومی» از اتحاد بین گروهی از هنرمندان آمریکایی و اروپایی سخن میگوید که خواهان آزادشدن هنر از حوزه و محیط موزهها و گالریها هستند تا به هژمونی اربابان سرمایه بر هنر معاصر پایان ببخشند. ویژگیهای بیتکرار هنر مینیمال باعث شد تا بیشتر هنرمندان این نهضت آثاری را در محیطهای طبیعی، جنگلها، دشتها، بیابانها و... خلق کنند. این خود آغاز ایدهای «پستمینیمالیسم» در دهه 70 میلادی بود؛ همان کاری که در گالری میتوانیم انجام دهیم را به طبیعت بکر میبریم و آن را گسترش دهیم. ارتباط ذاتی و عمیق مینیمالیسم با محیط و فضا خود را در چنین موقعیتی به نمایش میگذارد. این یک پتانسیل بود که هیچ نهضت هنریای نتوانست به آن دست یابد؛ از داخل به خارج و سپس برعکس. تأثیرگذاریها بر طبیعت آغاز شده بود. رابرت اسمیتسون، رابرت موریس، کارل آندره و ریچارد سرا هرکدام به اشکال متفاوت آثاری را در طبیعت خلق کردند و به این شکل «هنر زمینی» (Land Art) با هیبتی مستقل از دل هنر مینیمال سر برآورد. دراینبین نمیتوان از تأثیر اندیشهها و نظریات هنرمندان مفهومی چشمپوشی کرد؛ از آدرین پایپر، جوزف کسوت و گروه هنر و زبان. اما کنش و اقدام اصلی در جایی شکل گرفت که هنرمندان مینیمال بر ارتباط مستقیم بین فضا و ماده تأکید کردند. این نظر و دیدگاه نباید باعث آن شود که «هنر زمینی را ملک اختصاصی هنرمندان مینیمالیست اطلاق کنیم. در همان دوره هنرمندان بزرگی چون جیمز تورِل، کریستو/ ژان کلود و دنیس اُپنهایم نیز آثار مهمی را در حوزه هنر زمینی خلق کردند. در اینجا با نوعی هنر میان متنی روبهرو هستیم. درست مانند خطوط که از جهات مختلف به هم میرسند و مرکزی را تشکیل میدهند. این یکی از مهمترین ویژگیهای هنر پساجنگ بوده و هست؛ بازگشایی تمامی خروجیها و ورودیها. آثار ریچارد سرا، هنرمند مینیمالیست آمریکایی، نیز به همین شکل تقدیری دوگانه داشت. شاید سؤالی مطرح شود: آیا تولیدات هنری وی را میتوان در حوزه مجسمهسازی مورد بررسی قرار داد؟ اگر بتوانیم تعریف جدید و کاملی از مجسمهسازی معاصر ارائه دهیم آنگاه خواهیم توانست تا آثار سرا و دانلد جاد را نیز مجسمه بنامیم. جاد در مقالهای به این پرسش هوشیارانه پاسخ میدهد: «بیشتر آثار درجهیک هنر در همین دهه اخیر نه مجسمه بودهاند و نه نقاشی». درهرحال ویژگی آثار سرا همان ویژگیهای هنر مینیمال را در خود جای داده که ایون رینر در اواخر دهه 60 به آن اشاره کرده بود؛ یکپارچگی، عدم استفاده از جزئیات و تزئین. استفاده از عناصر هندسی و انسجام کامل ماده و فرم آن در فضا. حال این فضا، چه داخلی باشد و چه خارجی و طبیعی تفاوتی ندارد. علاوهبراین، مفاهیم موردنظر سرا در تمامی آثارش (همانطور که خود میگوید) معطوف به برخی از کنشها بر روی مواد خام است: کشش، تازدن، خمکردن، روی هم قراردادن، انحنادادن و حائلکردن که تکنیک ساده و موردعلاقه اوست. مواد مورد استفاده ریچارد سرا واجد استحکام و یکپارچگی است که این خود به پیوستگی و استحکام فرم میافزاید. سرب و فولاد، دو فلزی که حتی در زبان نیز نمایانگر استحکام و مقاومت هستند. در آثار محیطی سرا با فولاد مواجه هستیم. در اشکالی انتزاعی مکعبهای عظیم. ستونهایی مرتفع. صفحات طویلی که با انواع انحناها و پیچشهای ساده شکل گرفتهاند و میتوان از میانشان عبور کرد. سرا به مانند سایر مینیمالیستها خود را از مفاهیم هندسی/ انتزاعی جدا نمیکند. اَشکالی تکراری که در زمینههای متفاوت مفهومی جدید را میآفریند. مکعب همواره همان مکعب است. پس چهچیزی مکعبهای این هنرمند را بیتکرار و یگانه میکند. ارتباط هر اثر هنری با محیط/ زمان و نوع دیالوگ میان آنها زمینه را میسازد تا آثار ساده و بیآلایش سرا تبدیل به اثری بدیع و اعجابانگیز شود. همین مکعبها شاید در یک کارخانه تانکرسازی برای حملونقل مواد سوختی چون نفت و گازوئیل مورد استفاده قرار گیرند. پس این زمینهها هستند که هویتی یگانه به ماده و شیئی میبخشند. آثار جدید ریچارد سرا در گالری هانس زیمر نیویورک خلاصه و جوهر ذاتی هنر و زیباشناسی مینیمالیسم را نمایندگی میکند. هشت مکعب (در مجموع چهار هزار کیلویی) که دوبهدو روی هم قرار گرفتهاند و مردم از میانشان عبور میکنند. یا دیوارهایی تیره و یکپارچه از فولاد که در فاصلهای متناسب از یکدیگر قرار گرفتهاند. انتزاع ماده. گویی هنرمند به بازنمایی ماده ابتدایی آفرینش (ماده تاریک) پرداخته است. نمایشگاه «توازن» اقدامی است برای حمایت از کودکان آسیبدیده در زلزله اخیری که در کشور نپال روی داد و باعث آسیبهای فراوانی به جامعه کوچک بودایی این کشور آسیایی شد. نکته جالبتوجه این نمایشگاه حضور و اجرای فلیپ گلَس، موسیقیدان و آهنگساز بزرگ مینیمالیست و از دوستان نزدیک ریچارد سراست که پس از سالها دوباره در میان حجمها و فضای آثار دوست خود به اجرای بداهه میپردازد. در سال 2008 نیز گلس درون یکی از چیدمانهای سرا به اجرای پیانو پرداخته بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.