|

اسمی برای پسر من نیست

کیمیا امینیان: «... ممکنه این‌ها را هشدار شوم و نحس سرنوشت به حساب بیاورید و وحشت‌زده‌اتون کنه و راه‌تون‌رو کج کنید. اما اشتباه می‌کنید؛ چون اگه بیاین تو خیابون جایی دور از چشم بن‌بست کوچکی‌رو کشف می‌کنین که توش یک در کوچیک قرمز رنگ‌و‌رورفته هست و اگه پلکان پیچ‌درپیچ‌‌رو پنج‌طبقه بروید بالا و کفش‌هاتون‌رو روی پادری پوشالی سوغات ترکیه پاک کنید میرسین به این میهمانی خانوادگی». همه ماجرا از یک نام شروع می‌شود، نام کودکی که قرار است چند ماه دیگر به دنیا بیاید ولی کسی نمی‌داند که این نام قرار است رازهای خانوادگی را برملا کند. این خلاصه نمایش «اسم» به‌کارگردانی لیلی رشیدی است که براساس نمایش‌نامه‌ای از دو نمایش‌نامه‌نویس جوان فرانسوی، ماتیو دولاپورت و الکساندر دولاپتولیر، نوشته شده. این دو نویسنده که برای نخستین‌بار در «اسم» نامشان در ایران شنیده می‌شود، در فرانسه نام‌های شناخته‌شده‌ای هستند و به‌جز «اسم» که در سال 2010 نوشته شده، نمایش‌نامه «هنگام خداحافظی کسی شام می‌خورد» را نیز با همکاری یکدیگر در سال 2014 نوشته‌اند و قرار است در پاریس به صحنه ببرند. اما اسم نخستین کار مشترک این دو نویسنده و دراماتورژ 42ساله بود که در سال 2010 در پاریس به صحنه رفت و با استقبال خوبی از سوی مخاطبان تئاتر روبه‌رو شد. به‌طوری‌که این دو را تشویق کرد تا فیلمی براساس همین نمایش‌نامه بسازند؛ فیلمی که در سال 2012 در فرانسه اکران شد و منتقدان جدا از بازی‌ها، متن آن را ستودند؛ متنی که در نگاه اول شباهت زیادی به کارهای یاسمینا رضا، نمایش‌نامه‌نویس ایرانی- فرانسوی شناخته‌شده، دارد و مبتنی‌بر سوءتفاهم‌های کلامی و فاش‌شدن رازهای سربه‌مهر است. «اسم» مانند «خدای کشتار» و «سه روایت از زندگی»، روایتی است که در محدوده یک آپارتمان با بازیگران محدود به پنج‌نفر اجرا می‌شود. اما آنچه اسم را از این آثار متفاوت می‌کند، نوع پیشبرد داستان و بازی با کلمات از همان مونولوگ اول آن است که حتی ترجمه آن به زبان دیگر؛ یعنی زبان فارسی نتوانسته جذابیت این بازی را کم کند. نمایش‌نامه با مونولوگی از ونسان - با بازی حسن معجونی- آغاز می‌شود؛ مونولوگی که آدرس‌هایی در پاریس را دنبال می‌کند. اما این آدرس با تاریخ اسم‌هایی است که از آنها نام برده می‌شود و این یعنی که شما به میهمانی نام‌ها دعوت شده‌اید. ونسان که به‌همراه آنا - با بازی سارا افشار - همسرش و کلود - با بازی عباس جمالی - دوست قدیمی‌شان به خانه الیزابت یا بابو - با بازی لیلی رشیدی- خواهرش و پی‌یر -با بازی داریوش موفق- آمده از انتخاب نامی برای پسرش می‌گوید که قرار است چندماه دیگر به دنیا بیاید. این نام برای پی‌یر که استاد زبان فرانسه در دانشگاه است نام مناسبی نیست و می‌گوید که نباید ونسان نام یک جنایتکار را بر فرزندش بگذارد و از اینجا بازی با نام‌ها توسط ونسان و پی‌یر آغاز می‌شود. بازی‌ای که البته در صحنه‌های ابتدایی حضور ونسان با نشان‌دادن تقابل او با پی‌یر بر سر اندیشه‌های سیاسی با ریتم کندی به‌صورت کم‌رنگی آغاز شده است، در اینجا بر سر اسم بالا می‌گیرد و به مشاجره‌ای کامل تبدیل می‌شود. البته کندی ریتم نمایش‌نامه در بخش اول که همراه با بازی اسم‌هاست، باعث نمی‌شود تا تماشاگر خسته شود؛ چراکه در میانه این مشاجره معلوم می‌شود آن‌قدر که پی‌یر و ونسان آن را جدی گرفتند، جدی نیست و همه نوعی بازی میان این دو نفر از دوران کودکی است. بحث بر سر بایدها و نبایدهای اسم‌ها که در هر جامعه‌ای از جمله ایران وجود دارد و ارزش‌گذاری نام‌گذاری توسط شخصیت‌هایی که آن نام را داشتند، می‌شود و ونسان مخالف آن است. او در جایی از نمایش با نام بردن از نام‌های مختلف و ربط آن به چهره‌های منفی تاریخی در نهایت به این نتیجه می‌رسد که نامی برای پسر او و گربه بابو وجود ندارد. این بازی اما با ورود آنا همسر ونسان به یک دعوای جدی میان او و پی‌یر منتهی می‌شود؛ دعوایی که در نهایت ونسان را وادار به اعتراف می‌کند که آنها را سر کار گذاشته و قرار نیست نام بچه آن چیزی باشد که گفته است و به قول پی‌یر تقدیر از جنایت باشد. اما این ابتدای دعوای بزرگی است که به برملا شدن راز اصلی این آدم‌ها در میانه میهمانی منجر می‌شود؛ البته دعوایی که بازنده آن ونسان است که زندگی‌اش را بعد از آن شب چنان که در مونولوگ پایانی می‌گوید را به دو قسمت قبل و بعد خودش تبدیل می‌کند و آن را به نوعی از قالب یک کار آپارتمانی صرف خارج و متمایز می‌کند. در کنار متن بسیار خوب، اسم نخستین تجربه جدی لیلی رشیدی در عرصه کارگردانی است؛ تجربه‌ای که با وجود بازی در کار تا حدودی توانسته از پس آن برآید. هرچند در جاهایی متن و بازی‌ها بر کارگردانی غلبه می‌کند اما تا حدودی توانسته راه خودش را پیدا کند. رشیدی که در هفته آخر تمرین‌ها با رفتن لیلا حاتمی جایگزین او شده به خوبی توانسته است تصویری از بابو، زنی باهوش و بااستعداد که همه زندگی‌اش را فدای خانواده کرده ارائه دهد. البته در کنار او به بازی داریوش موفق باید اشاره کرد که در نقش پی‌یر به باور‌پذیری این نقش کمک کرده است. بازی موفق در نقش پی‌یر یکی دیگر از نقاط قابل تأمل در «اسم» است. او به خوبی تصویر درستی از روان‌شناسی نقش خود که یک استاد دانشگاه با حساسیت‌های عجیب و غریب است را نشان می‌دهد. البته در کنار این دو نباید از بازی حسن معجونی غافل شد که به‌عنوان کلیدی‌ترین شخصیت صحنه بدون اینکه نقش بازی کند نقش راوی‌گری خودش را نشان می‌دهد. او در تعامل با آنا با بازی سارا افشار با کمک او بدون کلام و بازی خاصی نشان می‌دهد بسیار از آن تصویری که از خودش ارائه داده؛ متفاوت است. در کنار این سه بازیگر باید به حضور خوب و همراهی عباس جمالی اشاره کرد که توانسته‌ از پس نقش چند لایه کلود بر بیاید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.