ماجراجوییهای اردوغان در شرق آسیا
اردشیر زارعیقنواتی: موج جدید حملات به اماکن و نهادهای دیپلماتیک چین و تایلند در ترکیه به بهانه منع روزهگرفتن کارمندان دولتی و دانشآموزان مسلمان «اویغور» توسط دولت پکن، نشانههای نهادینهشدن ایدئولوژی دولت اسلامگرای حزب «عدالت و توسعه» در این کشور است که تأثیرات متقابل داخلی و خارجی خواهد داشت. این تحرکات خارج از عرف دیپلماتیک بیش از آنکه ناشی از خشم مردم و حرکات خودانگیخته آنها باشد، معطوف به سیاست استفاده ابزاری از دین در بین سیاستمداران توتالیتر و محافظهکار حامی «رجب طیب اردوغان»، رئیسجمهوری ترکیه، است. در طول چند هفتهای که از برگزاری انتخابات پارلمانی این کشور گذشته است، دولتمردان و استراتژیستهای حزب عدالت و توسعه با فرض و احتمال موفقنشدن در تشکیل دولت ائتلافی و ناممکنبودن ائتلاف بین سه جریان اپوزیسیون که میتواند تجدید انتخابات را موجب شود، استراتژی ماجراجویی در حوزه سیاست خارجی را اینبار فراتر از حوزه پیرامونی گسترش دادهاند و امیدوار به جلب نظر اقشار سنتی و محافظهکار جامعه در پشتِسر حزب عدالت و توسعه هستند؛ چنانکه کاملا مشخص است در حمله افراد خشمگین به مراکز چینی و کنسولگری تایلند در استانبول، که خسارات زیادی بههمراه داشت، هیچ ممانعتی از سوی نیروهای پلیس و امنیتی مشاهده نشد. همین حضورنداشتن نیروهای امنیتی در تحرکات اخیر برای ممانعت از حمله به اماکن تجاری و دیپلماتیک خارجی بهخوبی نشان میدهد این موج خشونت توسط دولت حمایت میشود. تاکنون نیز آنکارا هیچ عذرخواهی رسمی و حتی تلویحیای از دولتهای چین و تایلند نکرده است و همین موضوع در عرف دیپلماتیک، بهترین سند برای همدستی دولت در ماجرا و رعایتنکردن کنوانسیونهای حقوق بینالملل درباره حفاظت از اماکن دیپلماتیک خارجی تلقی میشود. قمار جدید اردوغان روی اویغورهای ساکن استان «سین کیانگ» در چین، هرچند میتواند در بخش محافظهکار و مسلمانان سنی ترکیه و جهان اسلام، برای آنها موجب اعتبار شود، اما بر روابط آنکارا با شرق آسیا بهجد تأثیری منفی خواهد گذاشت. چنانچه این تحرکات با تهدیدهای دولت ترکیه برای احتمال ورود ارتش این کشور به عمق خاک سوریه در خط مرزی با این کشور بهمنظور ایجاد منطقه امن در یک راستا نگریسته شود، در آن صورت میتوان فروغلتیدن ترکیه در یک بستر ماجراجویانه منطقهای و بینالمللی را شاهد بود؛ البته این تحرکات و حتی استفاده از کارت داعش برای بازی در شطرنج سیاسی منطقه و بینالمللی را همزمان با مشی سیاست خارجی دولت اردوغان، باید بهنوعی برای برهمزدن یا حداقل تغییر بستر نیمهدموکراتیک عرصه داخلی بهمنظور انحراف افکارعمومی از مشکلات و شکست سیاستهای کلان حاکمیت اسلامگرایان عدالت و توسعه در مرحله پساانتخاباتی به حساب آورد. طبق منطق سیاسی در وضعیتی که حاکمیت یک کشور در عرصه داخلی با مشکلات اساسی در حوزه حاکمیت سیاسی و تشکیل دولت اجرائی روبهرو است و در عرصه سیاست خارجی در منطقه پیرامونی هم با همه همسایگان خود در حالت تنش مزمن قرار دارد و حتی امنیت ملی کشور نیز مورد تهدید است، گسترش تنش و ماجراجویی به عرصه وسیعتر بینالمللی پذیرفتنی نخواهد بود. اما در شرایطی که یک نظام یا دولت غیردموکراتیک بیش از اندازه عرصه را بر خود تنگ میبیند، همیشه این احتمال وجود دارد که تشدید تنش به زعم آنان ظهور فرصتهای جدید را رقم زند. اردوغان و دولت او با انتخاب این گزینه ماجراجویانه و بحرانسازیهای کاذب، دقیقا از الگوی دولت راستگرای «بنیامین نتانیاهو» در اسرائیل تبعیت میکند که با تشدید تنش در عرصه خارجی هم از زیر بار تعهدات بینالمللی خود شانه خالی میکنند. اصولا از کسی که آتش جنگ و تفرقه را در بین مسلمانان ترک و منطقه دامن میزند، چندان نباید دغدغه حقوق دموکراتیک دیگر مسلمانان را باور کرد بلکه حلقه مفقوده در این بین استفاده از یک فرصت برای تثبیت حاکمیت و بهحاشیهراندن نیروهای اپوزیسیون خواهد بود. در حالی که ترکیه بهنوعی یک کشور توریستی به حساب میآید و بخش بزرگی از این توریستها گردشگران چینی هستند، برای هیچ دولتمرد عاقلی چشمپوشی از این درآمد سرشار، عقلایی و طبیعی نخواهد بود. در اینجا نکتهای ظریف هم وجود دارد که شاید چندان جدی گرفته نشود ولی با توجه به روانشناسی آقای اردوغان که معطوف به انتقامگیری از رقبا و دشمنان سیاسی- اجتماعی خود است، میتواند مفهوم منطقی پیدا کند. با انصراف بخش بزرگی از توریستها در مقطع فعلی از سفر به ترکیه، اردوغان با یک تیر دو هدف را میزند؛ یکی اینکه رکود اقتصادی را در بخشهای حامی مخالفان تشدید میکند و از طرف دیگر با تشدید تنش با چین بهعنوان بزرگترین رقیب ترکیه در حوزه صنعت نساجی و کالای مصرفی، بهنوعی منافع بورژوازی محافظهکار حامی خود را تأمین خواهد کرد. شاید گفته شود هیچ دولتمرد و سیاستمدار کارکشتهای، این خطای استراتژیک را به بهای یک منفعت ناچیز، مرتکب نمیشود اما شخصیت فردی و سیاسی اردوغان به تجربه نشان داده او برای اهداف و امیال جناحی و حتی شخصی خود حاضر به پرداخت هزینههای سنگین از سبد منافع ملی است. بههرحال تحرکات تازه حزب عدالت و توسعه و حامیان اردوغان در ترکیه، در تشدید تنش با تایلند و چین در چارچوب سیاست «تأمین ثبات و قدرت حزبی در موقعیت منازعه» انجام گرفته است و روزهداری مسلمانان اویغور، اینبار مستمسک تازه پاشای نوعثمانی خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.