گفتوگو با احد ترابی اراکی
کتیبهنویسی متولی ندارد
سارا راد: کتیبهنویسی از نمادهای معماری اسلامی و زینتبخش اماکن متبرکه است که با چیرهدستی هنرمندان این رشته همچنان پابرجاست. احد ترابی، یکی از این هنرمندان است که خوشنویسی را نزد میرخانیها فراگرفت و پس از آن به هنر کتیبهنویسی مساجد مشغول شد. سالهاست که بسیاری از اماکن متبرکه ایران و خارج از ایران از جمله مسجد جامع شهرکغرب تهران، مسجد «الحظر» مصر و... به خط خوش او مزین شده است. با وجود جایگاه والایی که این هنر در فرهنگ کشورمان دارد اما آنچنان که باید این هنر معرفی نشده است. در گفتوگو با احد ترابی این موضوع را بررسی کردیم.
هنر کتیبهنویسی باوجود جایگاهی که در هنر ما دارد، برای بسیاری ناشناخته است. از سوی دیگر بهنظر میرسد حضور افرادی که مهارت زیادی در این حرفه ندارند نیز به جایگاه این هنر لطمه زده است. تحلیل شما چیست؟ بله، متأسفانه آگاهی زیادی از این هنر در کشور ما وجود ندارد و متأسفم که بسیاری با این هنر بیگانهاند. اما درخصوص بخش دوم پرسش که از نظر من بسیار نکته مهم و ظریفی است هم باید بگویم که سودجویی و عدم آگاهی دلایل اصلی حضور افرادی در این حرفه است که آشنایی چندانی با اصول حرفهای آن ندارند. درحالحاضر متولی اصلی این هنر کدام ارگان است؟ از نظر من متولی این هنر باید امور مساجد و میراثفرهنگی باشند و این دو مکان باید بهصورت مشترک همکاری نزدیکی با هم داشته باشند که متأسفانه درحالحاضر چنین چیزی وجود ندارد. متأسفم که درحالحاضر کسانی خطاطی مساجد را انجام میدهند که کارشان بههیچوجه مطابق با نظام خوشنویسی نیست و این نکته مهمی است که از چشم بسیاری دور مانده است. بهنظر شما چرا به این موضوع سهلانگارانه نگاه میشود؟ باز هم به عدم متولی این بخش اشاره میکنم. طبعا شرایط نابسامانی را در این هنر تجربه میکنیم و باید نظارت دقیقتری به آن شود. میراثفرهنگی و امور مساجد میتوانند از افرادی که در این عرصه مو سپید کردهاند و کاربلد هستند استفاده کنند یا اینکه سعی کنند این هنر را از راه اصولی معرفی کنند و آموزش بدهند و کار را به افرادی که واجد شرایط خاص هستند و به معنی واقعی دارای درک درستی از این هنر هستند بسپارند. درحالحاضر چند نفر بهعنوان افراد شناختهشده و صاحبنام کتیبهنویسی در ایران فعالیت میکنند؟ تعداد کتیبهنویسان بنام ایرانی به تعداد انگشتهای یک دست هم نیست اما تا دلتان بخواهد افراد کارنابلد روزبهروز به این حرفه اضافه میشوند. اما شاید این نقصان به عدم آگاهی درباره این حرفه هم برمیگردد. همانطور که اشاره کردید تعداد افراد محدودی در این حرفه فعالیت میکنند و از طرف دیگر آگاهی لازم در مورد این هنر وجود ندارد. شاید اگر آموزش این هنر از راه درست پیگیری شود افراد ماهری به مرور زمان وارد این عرصه شوند. خود شما بهعنوان پیشکسوت این هنر، تدریسی در این زمینه دارید؟ در کتیبهنویسی شاگردی ندارم و بسیار علاقهمندم که جوانترها این هنر را زنده نگاه دارند و طبعا از طریق همین آگاهیدادنها افراد علاقهمند میتوانند این حرفه را بهتر بشناسند. بسیاری وقتشان را به بررسی خطوط مساجد گذشته اختصاص دادهاند و از این میراث ماندگار محافظت میکنند که بسیار کار پسندیدهای است. شما از ابتدا بهصورت تخصصی کتیبهنویسی را دنبال کردید؟ ابتدا خط نستعلیق را خدمت برادران میرخانی آموختم و بعد که این خط از نظر آنها در چارچوب قرار گرفت همچنان به این هنر ادامه دادم اما در زمانی به دلیل معاش زندگی باید کاری انجام میدادم. آن زمان وقتی کتیبههای حرم عبدالعظیم و هنر دست عماد الکتاب را دیدم به هنر کتیبهنویسی علاقهمند شدم و پیگیر آموختن و کار در این زمینه شدم و 50 سال با علاقه این هنر را دنبال کردم. اما حرف من این است که هرچیزی را باید از راه درست و اصولی آن پیش برد. بسیاری از آموختهها، خصوصا در زمینه هنر، باید دستبهدست منتقل شده و باید از طریق افرادی که هنری را فراگرفتهاند به جوانترها آموزش داده شود. بنده زمانی که در کلاس خوشنویسی استادانم درس تلمذ میکردم بسیار اتفاقی با استاد شجریان آشنا شدم. آقای شجریان هم در کلاسهای بالاتر، خوشنویسی را تعلیم میدید و روزی از او خواستم که در محضر او آواز را یاد بگیرم و پذیرفت. اما به مرور متوجه شدم که خیلی مناسب این هنر نیستم و خودم عقبنشینی کردم چراکه متوجه شدم نمیتوانم رضایت استاد را آنطور که باید، جلب کنم و فکر کردم از طریق گوشدادن تصنیفها و صدای استاد هم میتوان آواز را آموخت اما حقیقتا اینطور نیست و باید برخی چیزها را از راه درست آموخت. مقصودم از این حرف این بود که متأسفانه درحالحاضر بسیاری شیوه غلطی را برای تدریس خوشنویسی پیش میگیرند. نخستین فردی که بعد از نزول قرآن خوشنویسی را انجام داد حضرت امیرالمؤمنین(ع) بود. این هنر جایگاه والا و ارزشمندی دارد و به اعتقاد من باید با وضو قلم به دست گرفت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.