«تیت مدرن» میزبان فیلمهای پرویز كیمیاوی
شش رؤیای فیلمساز
بهروز فایقیان: گالری تیت مدرن، پربازدیدترین موزه هنر مدرن در جهان، سه روز پایانی خرداد 94 (19 تا 21 ژوئن)، نمایشی از شش فیلم از پرویز کیمیاوی؛ یعنی «یا ضامن آهو»، «تپههای قیطریه»، «پ مثل پلیکان»، «باغ سنگی»، «اوکی مستر» و «مغولها» را در قالب مرور آثار سینمایی دهه 50 این هنرمند، میزبانی کرد، آثار فیلمساز برجستهای که ساخت اولین آثارش همزمان با تولد سینمای نوین ایران در اواخر دهه ۱۳۴۰ شمسی بود و بااینحال بهزعم برگزارکنندگان این رویداد، در نسبت با بقیه همنسلانش کمتر ستایشی را که شایستهاش بوده دیده. حالا، مروری بر آثار دهه 50 این هنرمند در تیت مدرن لندن، در پی نمایش موفق «مغولها» در یک سال اخیر در فستیوالهای متعدد در اروپا و آمریکایشمالی و البته 42 سال پس از ساختهشدن، نام کیمیاوی را دوباره سر زبانها انداخته است. مراد منتظمی، پژوهشگر و کارشناس موزه تیت مدرن لندن و یکی از طراحان این برنامه که بخشی از فعالیتهایش را به معرفی هنرمندان منحصربهفرد تاریخ معاصر ایران معطوف کرده و خردادماه امسال نمایشگاهی از آثار بهمن محصص را نیز در تهران هدایت کرد، اینبار هم به یادآوری هنرمندی میپردازد که بهزعم او مرز بین سینمای مستند و تجربی با هنرهای بصری را به چالش کشیده است. متنی که در ادامه میخوانید، حاصل گفتوگوی تلفنی با این پژوهشگر است و به دستاوردهای پرویز کیمیاوی در سینما و فرهنگ بصری ایران میپردازد. *** پرویز کیمیاوی فیلمسازی است که سینمای تجربی را با سنت مستندسازی پیوند میزند و میتوان گفت اساسا حضور او در سینمای ایران با مستندسازی تجربی است که معنی پیدا میکند. کیمیاوی فیلمهای بسیار خاصی در این عرصه خلق کرده؛ فیلمهایی که اگر بخواهیم به استتیک یا سنت تصویری معینی مرتبطشان کنیم خیلی دشوار خواهد بود. آثار او حقیقتا یگانه است؛ هم از زاویه نگاه مردمشناسانه و هم سوررئالیسمی که در آثارش جریان دارد؛ همچنین جنبههای واقعگرایانهای که در نئورئالیسم ایتالیا دنبال میشود و بهنوعی کلیت سینمای موجنوی ایران متأثر از آن است. بهاینترتیب کیمیاوی در میان رنگهای مختلفی که در سینمای نوین ایران میشناسیم، به شاخصههای قابلتأملی دست مییابد؛ او در فیلمهایش همانند یک نقاش عمل میکند و فضایی را به تصویر میکشد که به روشهای معمول فیلمسازی به دشواری به دست خواهد آمد. کیمیاوی در اواخر دهه 40 و اوایل دهه 50 شمسی و تقریبا همزمان با فیلمسازان آوانگارد اروپا چون«ژان لوک گدار»، «پییر پائولو پازولینی» و «گلوبر روشا» به شکلی از سینمای تجربی که رگههای سیاسی و اجتماعی دارد، بدون آنکه با ایدئولوژی مشخصی نسبت داشته باشد، دست پیدا میکند. این دستاورد برای کیمیاوی با نوعی رویکرد در تدوین سینمایی همراه است که تا آنموقع در تاریخ سینمای ایران سراغ نداریم و زیباییشناسی یگانهای را پیشروی ما میگذارد. در حقیقت یکی از جنبههای اهمیت فیلمهای کیمیاوی در این است که او تجربههای سینماییاش را که نگاه ویژهای به افراد اجتماع دارد با تکنیک و بیان بسیار پیشرفتهای همراه میکند؛ تجربهای که بهنوعی با پرفورمنس هم ارتباط دارد و بهنوعی بینابین سینما و پرفورمنس جایگاه مییابد. شخصیتها در فیلمهای او صرفا قرار نیست یک نقش را بازی کنند و همین خصلت است که فیلمهای او را به پرفورمنس نزدیک میکند؛ به این معنی که شخصیتهای فیلمهای او درعینحال که در موقعیتی که کارگردان پیشبینی کرده ظاهر میشوند، در حقیقت همزمان بخشی از تجربه زندگی خود را نیز با بیننده به اشتراک میگذارند؛ بهاینترتیب آنها در فیلمهای کیمیاوی، هم بازی و هم زندگی میکنند. آنچه بهعنوان پیوند آثار کیمیاوی و ادبیات میخوانیم هم بهطور مشخص در ارتباط با شعر است که معنی پیدا میکند. حافظ، مولوی، سعدی و فردوسی شاعرانی هستند که کیمیاوی بهنوعی رجوع به آنها دارد. کیمیاوی از نیشابور میآید و خیام هم برایش اهمیت بسیاری دارد؛ بااینحال آنچه از شعرها در فیلمهای کیمیاوی جریان دارد، فضا و تفکر شاعرانه اوست که همیشه در آثارش حس میکنیم. سینمای کیمیاوی حقیقتا شاعرانه است؛ و شعر است که همهچیز را در فیلمهای او به یکدیگر پیوند میزند. همیشه در فیلمهایش یک شاعر وسط داستان ایستاده؛ «آقا میرزا» و «آقا درویش اسفندیارپور» واقعا شاعرند و طور دیگری نمیشود توصیفشان کرد؛ اما شاعری که جامعه او را رانده و دیوانهاش میداند. بهاینترتیب آنها در عین حال که جامعه کنارشان میزند و ناسزایشان میگوید، شخصیتهای فیلمهای او را تشکیل میدهند؛ شاید به این دلیل که کیمیاوی معتقد است همیشه کسانی که از جامعه طرد شدهاند با توجه به همین موقعیت، بهتر میتوانند جامعه را درک و حتی ارزیابی کنند. واقعیت این است که پرسوناژهای فیلمهای کیمیاوی هستند که جهان فکری او را به تصویر میکشند و بهاینترتیب حضوری بسیار پیچیدهتر از هنرپیشهها در فیلمهای او دارند؛ آنها علاوه بر اینکه هنرپیشهاند، شاهد و هم اجراگر این جهانند و تا اندازه زیادی رؤیاهای خود را در فیلمهای کیمیاوی مطرح میکنند؛ شخصیتهایی که از طرف دیگر، ریشههای عمیقی هم در واقعیت دارند. این رویکرد را میشود تعمیم داد به پرسوناژهایی که در قالب شخصیت حقیقیشان در فیلمهای کیمیاوی ظاهر میشوند و ویژگی خاصی به سینمای کیمیاوی میبخشند؛ همانطور که میبینیم، «آقامیرزا» در «مغولها» نقش خودش را بازی میکند، حتی کیمیاوی در این فیلم به شیوه نقاشان سلف پرترهای از خود بهعنوان کارگردان، در این فیلم ثبت میکند. شخصیتهای فیلمهای کیمیاوی بهخوبی در ذهن بیننده میمانند؛ «آقا میرزا» در «پ مثل پلیکان» یا در «مغولها» و «آقا درویش اسفندیارپور» در «باغ سنگی»؛ پرسوناژهایی که در اطرافشان، جهانی شاعرانه و مملو از ارجاعات تاریخی از دوره صفویه تا قاجار را میبینیم که در دوره معاصر با تلویزیون و کامپیوتر و سرعت عجین شده است. کیمیاوی خود اصرار دارد: «در «مغولها» میخواستم نشان دهم رابطه میان آدمها با ظهور تلویزیون و تکنولوژی، گسسته میشود. به همین دلیل است که مغولها را با تلویزیونها به دل روستاهای کویری میبرد و حمله این قوم در قرن سیزدهم به ایران را یادآوری میکند». کیمیاوی در اغلب آثارش جغرافیای تقریبا یکسانی را به تصویر میکشد که فضای غالب فیلمهای او را شکل میدهند. «پ مثل پلیکان» در طبس و «باغ سنگی» در بیابانهای کرمان آفریده میشوند و در فیلم «مغولها» هم درواقع با کلاژی از کویرهای مختلف ایران روبهرو میشویم؛ این فضاسازیها در آثار کیمیاوی اهمیت بسیاری دارد. اگرچه نقطه شروع مراجعه کیمیاوی و تعدادی دیگر از کارگردانان ایرانی برای مستندسازی نقاط دورافتاده درحال نابودی در اثر مدرنیزاسیون اقتصادی، سفارش تلویزیون ملی است؛ با این حال میبینیم کیمیاوی در دل این سفارشها همیشه سعی دارد کار متفاوتی انجام دهد و فیلمهای عجیبوغریبی مثل «باغ سنگی» از آن دربیاورد. به این ترتیب شاید اصلیترین علتی که موجب شده فیلمهای کیمیاوی سرنوشت خوبی پیدا نکنند، نارضایتی تلویزیون ملی ایران از نتیجه کارهای متفاوت او در بدو امر بود؛ واقعیت این است که فیلمهای کیمیاوی برای ایران آن روزگار بهنظر تجربی میآمد و اغلب آنچه در آثارش طرح میکند، فهم نمیشد. به عبارت دیگر، معنای فیلمهایش آنقدر باز بود که آدمها در آن گم میشدند. شاید کیمیاوی برای پرداختن به زوایای مختلف فرهنگ و سنت ایران، در جستوجوی عالیترین نمایندگان آن است. نقشی که بچهها به عنوان هنرپیشه در فیلمهای او بازی میکنند، معنی خاصی پیدا میکند و آنطور که صاحبنظران بینالمللی در رابطه با نقش بچهها در سینمای ایران میگویند، کودک درحقیقت نماینده نوعی ناخودآگاهی و خلوص است که در رابطه با آدمبزرگها شاید کمتر بشود نشانههایش را پیدا کرد یا حداقل به دشواریهایی در اجرا منتهی میشود. کیمیاوی در فیلمهایی مثل «پ مثل پلیکان» بهخوبی از این قابلیت استفاده کرده است. سینمای کیمیاوی از طرفی دیگر نزدیکیهایی با تئاتر دارد و به بیننده امکان میدهد که خود را بهوضوح در یک تجربه تاریخی و اجتماعی احساس کند. البته نگاه او به چیزی که سنت و تاریخ میخوانیم، با مفاهیمی مانند سینمای ملی، بسیار تفاوت دارد و او درحقیقت تاریخ و مسائل اجتماعی را در واکاوی ذهنیت شخصیتهای فیلمهایش به نمایش میگذارد. کیمیاوی درحقیقت سینمایی را بنیان میگذارد که مابین مستندسازی و داستانگویی قرار میگیرد و بیش از هرچیز، به بازنمایی هویت و جامعه انسانی میپردازد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.