درسهای آتن برای ما
ناصر فکوهی . استاد دانشگاه تهران
اول آنکه اروپای نولیبرال فرانسوی - آلمانی (سوسیالیستها و گلیستهای فرانسه از یک سو و سوسیالدموکراتها و سوسیالمسیحیهای آلمان از سوی دیگر) در راستای سیاستهای نولیبرالی با هدایت آنگلا مرکل بر آن هستند که یونان در اروپا بماند، هم به دلایل نمادین روشنی که اروپا هویت خود را از آن میگیرد و هم بهدلیل خطری که فروپاشی این کشور کوچک 10 میلیون نفره برای اقتصادی شکننده تمام کشورهای اروپای جنوبی (ایتالیا، اسپانیا، پرتقال و سپس اروپای شرقی) به وجود میآورد. دوم آنکه کمک چند صد میلیاردی انجامشده (که در برابر میلیاردها هزینه اقتصادی و میلیونها قربانی نازیسم آلمانی در یونان ناچیز است) برای مردم یونان نبوده، بلکه از آنرو انجام شده است که وضعیت نهادهای مالی خصوصی تقویت شده و خسارتهای گسترده آنها به نهادهای مالی دولتی و تأمین اجتماعی این کشور (صندوقهای بازنشستگی، بیمهها و...) منتقل شود و این را مردم یونان که رنگ و بویی از این کمکها ندیدهاند، بهتر از هرکسی میدانند. این امری بدیهی است، جایی که بیکاری اصل است و خبری از «کار» نیست، نمیتوان مردم را متهم به «تنبل»بودن کرد؛ سوم آنکه ترساندن مردم با دولتهای «چپ» بهویژه از نوع «تندرو» آن، امروز دیگر همچون ابتدای قرن بیستم تأثیری ندارد، همه میدانند که چنین دولتهایی حتی اگر هم صادق باشند، جز مارژ مانور کمی در یک سیستم عظیم اقتصادی سیاسی اجتماعی در جهان نخواهند داشت. به همین دلایل بود که کارزار جنگ روانی نولیبرالیسم علیه یونان شکست خورد و مردم بهخوبی پاسخی دادند که از این به بعد فرانسه و آلمان نه فقط در مورد یونان بلکه درباره تمام کشورهای پیرامونی اروپا باید بر آن حساب کنند. اما آیا آتن برای ما نیز درسی در بر دارد؟ به ظاهر شرایط ما هیچ شباهتی با یونان ندارد: ایران کشوری ثروتمند و تولیدکننده نفت و گاز و باوجود تحریمها از اقتصادی مقاوم برخوردار است. اما آنچه موقعیت ما را شبیه یونان میکند، در کارزار تبلیغاتی گستردهای است که باز هم چه در سطح جهانی و چه در سطح داخلی، بهویژه از زبان اقتصاددانان راست طرفدار گسترش همکاریهای اقتصادی بیقیدوشرط با نظام جهانی نولیبرالی (و نه تعامل منصفانه و براساس منافع دوجانبه و درازمدت اجتماعی- اقتصادی - فرهنگی) با قدرتهای بزرگ از آن دفاع میکنند. سخن ما بهصورت ریشهای، با مخالفان مذاکرات برای رفع تحریمها متفاوت است (اتفاقا این مذاکرات اگر در جهت درست و از موضع قدرت انجام گیرند شانس بزرگ ایران برای بهترکردن وضعیت خود است). سخن بر سر آن است که آینده ایران پس از تحریمها در چه جهتی پیش برود؟ آیا باید ما نیز قدم در راه نولیبرالیسم اقتصادی بگذاریم و سرنوشت شومی همچون همه کشورهایی که درون مقروضسالاری (debtocracy) افتادند داشته باشیم، یعنی تصور کنیم با موتور مصرف میتوانیم جامعه خود را به سوی بهبود ببریم؟ این مصرفگرایی، خودنمایی و نوکیسگی تا همین امروز و باوجود تحریمها نیز بسیار جامعه ما را به خطر انداخته است. بنابراین بهتر است بهجای اندیشیدن به آنکه این راه را از خلال خصوصیسازیهای بیرویه برویم، دولت را متوجه مسئولیتهای خطیرش در سرمایهگذاری برای رفاه مردم در بخشهای بهداشت، آموزش، مسکن و تأمین مواد غذایی ارزانقیمت و همچنین کاهش تورم و در عوض کنارکشیدن از تصدیگری در زندگی خصوصی آنها بکنیم. اما نکته آخر، همان وحشت خیالگونهای است که از خطر «چپروی» اینجا و آنجا تبلیغ میشود: بارها گفتهایم و بازهم تکرار میکنیم، در جهان امروز، چه بخواهیم و چه نخواهیم و در چشماندازی نسبتا طولانی، انتخاب میان یک سرمایهداری لیبرالی و نظام اقتصای دولتی سوسیالیستی، نیست. انتخاب امروز میان دو نوع از سرمایهداری است: از یکسو سرمایهداری نولیبرالی و ضداجتماعی و ویرانگر جامعه (که الگوی آن را بهتر از هر کجا میتوان در ایالات متحده دید) و سوی دیگر سرمایهداری اجتماعی و مبتنیبر مردمسالاری و مردممحوری نسبی (که بهترین مثال آن در اسکاندیناوی دیده میشود). بنابراین گفتمانهای نولیبرالی که تصور میکنند میتوانند از ایران یک آمریکای جدید بسازند که در آن نابرابری، موتور یک تخیل برای به دست آوردن ثروت شود، هماناندازه بیمعنا هستند، که گفتمانهایی که تصور میکنند مدلهای قرن نوزدهمی یا بیستمی تساوی کامل یا نسبتا کامل موقعیتها و ثروتهای اجتماعی میتوانند در یک نظام جهانی تماما سرمایهداری، منشأ تغییرات عظیم و زنجیرهای شوند. کشور ما امروز در سالهای پر آشوب دهه 1320 نیست که طرفداران سومکا و تودهایها رودروروی یکدیگر قرار بگیرند: هر اندازه زودتر این توهمات را کنار بگذاریم و اندیشیدن به سیاستگذاری مدرن برای کشوری مدرن و رو به توسعه گستردهتر و در مبارزهای هرچه بزرگتر با فساد، خودنمایی و نوکیسگی در هر شکل از آنها را هدف بگیریم، به سود همه ما است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.