مشاغل ساده برای تحصیلکردگان
توهین به نظام آموزشعالی است
مهسا علیبیگی: اشتغال تحصیلکردگان آموزشعالی در مشاغلی که نیاز به مهارت بالایی ندارند، به یکی از چالشهای آموزشعالی در سالهای اخیر تبدیل شده است؛ چالشی که مردم کوچه و بازار از آن با عنوان «بیارزششدن مدارک دانشگاهی» یاد میکنند و انتشار خبر استخدام 23 رفتگر با مدرک لیسانس و فوقلیسانس در خرمآباد در روزهای اخیر نیز مهر تأییدی بر آن است. اما «امانالله قراییمقدم»، جامعهشناس، معتقد است این چالش بیش از آنکه نشاندهنده کمارزششدن و پایینآمدن کیفیت مدارک دانشگاهی باشد، نشان از نبود برنامهریزی در نظام آموزشعالی دارد.
استخدام 23 لیسانس و فوقلیسانس رفتگر باز هم بحث بیارزششدن مدارک دانشگاهی را سر زبانها انداخته است. شما این تحلیلها را قبول دارید؟ این اتفاق فقط بیارزشکردن مدارک دانشگاهی نیست بلکه یک توهین به نظام آموزشعالی و فاجعهای برای کل کشور است. ما میلیاردها تومان پول بیتالمال را که صرف آموزش این افراد کردهایم، دور ریختهایم. از نظر اقتصادی دو نوع شغل وجود دارد، یکی ساده و دیگری نیازمند مهارت عالی. وقتی کسی برای تحصیل به دانشگاه یا حتی دبیرستان میرود، هزینهای روی دست کشور میگذارد و این هزینه باید از طریق اشتغال در مشاغل نیازمند مهارت عالی به کشور بازگردد. «آلفرد سوی»، جمعیتشناس فرانسوی، از هزینه سرانه افراد برای جامعه حرف میزند؛ یعنی هزینهای که یک فرد از زمان تولد تا مرگ در زمینههای مختلف برای دولت دارد. این هزینه برای یک فرد با تحصیلات فوقلیسانس در ایران حدود 130 میلیون تومان است و باید با بالابردن درآمد کشور از طریق اشتغال و تولید جبران شود. شما وقتی 23 فارغالتحصیل دانشگاه را به یک شغل ساده واداشتهاید، 23 ضربدر 130 میلیون تومان را به اقتصاد کشور برنگرداندهاید. اشتغال این افراد بهخاطر بیکاری بوده است. اگر برای اشتغال این افراد فکر نکرده بودیم پس چرا آنها را تربیت کردیم؟ از نظر جامعهشناسی آموزشوپرورش و جامعهشناسی اقتصاد دو منظور از آموزشعالی وجود دارد؛ یکی مهارت و دیگری بالارفتن درآمد افراد. اگر اقتصاد سالم باشد، هرکسی که یکسال بیشتر تحصیل کرده باشد، باید به همین میزان درآمدش بیشتر باشد. اقتصاددانهایی مثل «آلفرد مارشال»، «ژاکوب مینسر» و «تئودور شولتز» که همگی برنده جایزه نوبل هستند، معتقدند درآمد بالاتر، هزینههای تحصیل جامعه و فرد را جبران میکند. جالب اینجاست که با وجود این اتفاقها نهضت سوادآموزی اعلام کرده است چهار میلیون بیسواد در کشور داریم. از نظر اجتماعی تبعات اشتغال افراد با مدرک بالا در مشاغل ساده چیست؟ این موضوع فقط بر جامعه تأثیر ندارد. اولین تأثیرش که تأثیر فرهنگی است، بدبینی نسبت به نظام آموزشی است. تحصیلات، طبقه اجتماعی افراد را تعیین میکند و به همین دلیل است که افراد و جامعه هزینه آموزش را میپردازند. اگر تحصیلات تأثیری بر طبقه اجتماعی فرد نگذارد، ارزش و اعتبار آموزش و رغبت جوانان به تحصیل از بین میرود. این اتفاق مانع پیشرفتهای علمی در آینده میشود. این موضوع حتی تأثیر سیاسی دارد. این کار ما به جهان میگوید وضعیت اقتصاد و آموزش ما آنقدر بههمریخته است که لیسانسها را برای رفتگری گذاشتهایم. ولی لیسانسداشتن یک فرد به معنی بامهارتبودن او نیست. از نظر من سطح آموزش ما خوب و عالی است. نخبگانی که مهاجرت میکنند و در کشورهای دیگر در بهترین مؤسسات مشغول تحصیل یا کار میشوند، در همینجا درس خواندهاند. مشکل، نبود برنامهریزی و نیازسنجی در زمینه آموزشعالی است. خود من بین سالهای 63-58 عضو ستاد تغییر برنامههای آموزشی دانشگاهها در شورایعالی انقلاب فرهنگی بودم. وظیفه ما در آن زمان این بود که براساس تراکم دانشگاهها، نیازهای مؤسسات و نهادهای کشور به نیرو، رشتههای موردنیاز کشور و... برنامهریزی کنیم. در طول این پنج سال برای بیش از 150هزار مدرک دانشگاهی برنامهریزی کردیم. تا جایی که میدانم این موضوع پیگیری نشد، اما آن زمان استدلال ما این بود که نمیشود همه را به دانشگاه ببرید، بودجه عمومی مردم را خرج کنید و بعد این افراد را به کارهایی بگمارید که به مهارت نیازی ندارد. مسئله همین مهارتآموزی است. همه خانوادهها دوست دارند فرزندانشان برای تحصیل به دانشگاه بروند نهاینکه سراغ شغل و مهارت باشند. بله نظام آموزش ما از بعد از دارالفنون پشتمیزپرور بوده است، اما توجه کنید مدرکگرایی در همه کشورها وجود دارد و این دولت و نظام آموزشعالی است که باید برنامهریزی کند کشور چقدر نیرو میخواهد و چگونه میخواهد از آنها استفاده کند. با برنامهریزی درست، مدرکگرایی و بیمهارتبودن هم از بین میرود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.