رفیق سفارشدهنده یا شریک مخاطب؟
مهرداد احمدیشیخانی
آنچه در چسب و قیچی هفته گذشته تحت عنوان «گرافیک به زبان ساده» نوشتم، در بین همکاران گرافیستم بازتابهای متفاوتی داشت. البته در آن مقاله به اخلاق حرفهای شغل گرافیک پرداختم، اما برخی از دوستان مرا به مفاهیم و مقولات هنری ارجاع دادند و اینکه یک طراح گرافیک دارای دغدغههای هنری است هرچند منظور من گرافیک بهعنوان یک شغل بود و نه دغدغههای یک هنرمند. به گمانم ضروری است موضوع را کمی عقبتر ببرم تا شاید بتوان در مورد موضوع قضاوت بهتری به دست آورد. به گمانم برای رسیدن به مفهومی مشترک لازم است تا به یک پرسش ساده پاسخ دهیم که «وقتی از گرافیک صحبت میکنیم، از چه چیزی صحبت میکنیم؟» الف) وقتی از گرافیک صحبت میکنیم، از یک شغل صحبت میکنیم؛ شغلی که برای انجام یک کار مشخص، برای یک سفارشدهنده مشخص با دستمزدی مشخص. این یعنی موجودبودن: 1- کارفرما 2- مجری 3- سفارش 4- انجام سفارش 5- دریافت دستمزد. در نتیجه نبود هر یک از این عوامل تعریفکننده، چیزی بهعنوان شغل گرافیک وجود نخواهد داشت. ب) گرافیک یک رسانه است و رسانه به خودیخود دارای ارزش و اعتبار نیست، بلکه ارزش و اعتبار آن به چیزی است که منتقل میکند. مثلا روزنامه یک رسانه است و ارزش و اعتبار آن به مقالات، تحلیلها و خبرهایی است که در آن منتشر میشود و این یعنی ارزش یک روزنامه به کاغذ و چاپ آن نیست. یا کابل برق یک رسانه است و ارزش آن به انرژی الکتریسیتهای است که از مبدأ تولید برق تا محل مصرف حمل میکند، بنابراین اگر نتواند انرژی برق را منتقل کند، ارزش رسانایی نخواهد داشت. قصد یک رسانه آن است که نظر مخاطب را به موضوعی مشخص جلب و در او نسبت به موضوع واکنشی مثبت یا منفی برانگیزد؛ مثلا در یک پوستر تئاتر، مخاطب با دیدن پوستر، هزینه خرید بلیت را تقبل کرده و به دیدن تئاتر برود. به عبارتی وقتی پوستر را دید بگوید «چه تئاتر خوبی!» و در یک کنش مشخص پولی را که با هزار زحمت بهدست آورده بهراحتی و بینگرانی خرج خرید بلیت تئاتر کند. حالا اگر بعد از دیدن تئاتر از کاری که کرده و پولی که خرج کرده پشیمان شود و با گفتن «حیف پولی که دور ریختم» پشیمانی خود را ابراز کند، ربطی به طراح گرافیک و دغدغههای او ندارد. طراح گرافیک در مقابل سفارش و پولی که دریافت کرده موظف است تا مخاطبان بالقوه را به دیدن آن تئاتر ترغیب کند والا مخاطبان بالفعل که لزومی به ترغیب ندارند و نزده در رقصند. بنابراین هدف، پسندیدن موضوع طرحشده در پوستر است و نه خود پوستر؛ و اصلا پسندیدن اثر گرافیک بههیچوجه هدف انجام یک کار گرافیک نیست. شاید مثالی دیگر منظورم را روشنتر کند: با کودکی به یک مغازه میروید، کودک یک بسته شکلات را از بین صد نوع شکلات انتخاب میکند، بدون آنکه تاکنون از این نوع شکلات خورده باشد. چهچیزی سبب این انتخاب شده؟ آیا غیر از شکل و طرح گرافیک بسته شکلات است؟ حال او بسته شکلات را باز میکند، شکلات را در دهان میگذارد و بستهاش را دور میاندازد و این یعنی وظیفه رسانهای بسته شکلات به انجام رسیده و دیگر ارزشی ندارد. گرافیست در مقابل سفارشی که گرفته وظیفه خود را به انجام رسانده، حالا گیرم که به هر دلیلی کودک از شکلاتی که خریده و در دهان گذاشته به رضایت برسد یا نرسد. نتیجه پسینی این انتخاب دیگر در حوزه مسئولیت شغلی طراح گرافیک نیست. همه این مطلب برای آن بود تا بدانیم گرافیک به خودیخود دارای ارزش نیست، بلکه ارزش آن به تأثیر بر مخاطب و در انجام یا عدم انجام یک رفتار ازپیشمعلوم است و این متفاوت با ارزش هنری یک اثر است. مثلا یک تابلو نقاشی خودش دارای ارزش است و خریدار برای خودِ تابلو نقاشی پول میدهد و البته این ارزش میتواند در گذر زمان افزایش یا کاهش یابد و حتی سالها بعد در یک حراجی (چنانکه افتد و دانی) به بهایی نجومی به فروش برسد، درحالیکه مثلا یک پوستر، خودش دارای ارزش نیست و مخاطب پولش را خرج پوستر نمیکند، بلکه پولش را برای موضوعی که در پوستر اعلام شده هزینه میکند. این تفاوت اصلی بین یک اثر گرافیکی با یک اثر هنری است. یکجورهایی گرافیست رفیق سفارشدهنده است تا شریک مخاطب. چه دوست داشته باشیم و چه نه، گرافیک یک شغل است مثل هر شغل دیگری. گرافیست ممکن است از همه آن چیزهایی که یک هنرمند برای ساخت اثرش بهره میبرد، بهره ببرد، ولی این سبب هنرمندبودن او نیست. طراح گرافیک این کار را میکند تا سفارشدهنده به هدفش برسد ولاغیر.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.