سناريوهاي عربي عليه توافق هستهای ایران
اکبر قاسمی*: در یادداشتهای قبلی، آثار و نتایج توافق پیرامون پرونده اتمی ایران در عرصههای مختلف، مورد واکاوی قرار گرفت و نگارنده بهطور ویژه، انرژیهای فراوانی که این پرونده در عرصههای متنوع ایجاد کرده و تداوم خواهد داشت را مورد مداقه قرار داد. ازجمله این رخدادهای نشئتگرفته از توافق اتمی با ایران، تحولات اعلام لغـو ممانعت فروش سامانه «اس300 » به ایران از سوی پوتین، ائتلاف 9 کشور عربی در حمله به یمن، دیدار سران کشورهای عرب خلیجفارس در کمپدیوید با اوباما و دیدار جان کری از روسیه و ملاقات خصوصی با پوتین در فضای تحریمهای غرب، ارزیابی شد و اینک سفر ناگهانی محمدبنسلمان، معاون ولیعهد و وزیر دفاع عربستان به روسیه و فرانسه و توافقهای اتمی و نظامی سعودی با این کشورها، همگی از آثار رخدادهای جدیدی است که ناشی از پیامد توافق اتمی با ایران در حال بروز و ظهور است. در یادداشت حاضر، بهگونهای متفاوت و با نگرشی غیرایرانی، رخدادها را بهصورت متمایز از فهم و درک خودی، با بهرهگیری از تجربه دو دههای خود در تعامل و فعالیت مستقیم با کشورهای عربی بهویژه محیط کانونی اعراب از جمله مصر، لبنان و عربستان در کنار تجربه محیط مشترکالمنافع خود بازشناسی میکنیم. سعی میشود آنگونه که اعراب، ایرانیها را میبینند، دغدغهها و دلواپسیهای آنان را ابتدا تصویریابی کرده و سپس با قدری تأمل، نوع نگرش آنها را با منطق واقعگرایی و حقیقتیابی منطبق کنیم. نویسندگان مصری و لبنانی در جهان عرب، معمولا نقش مادر را در تولید و نشر تحلیل و دکترینهای سیاسی و راهبردی اعراب ایفا میکنند. دراینمیان، نویسندگان مصری عمدتا شاکله محتوایی جراید و رسانههای عربی را در طراحی و مهندسی اندیشه و پردازش سیاستها و خط مشیهای آنان، راهبری میکنند. نگاه اجمالی به جهتگیریهای نهفته در این مقالات، بهوضوح نگرانی و دغدغه اعراب از گسترش نفوذ ایران، تغییر موازنه قدرت در منطقه بهنفع ایران و پذیرش رسمی توان اتمی ایران توسط پذیرش غرب، مبارزهجویی صریح سعودی با رویکردهای ناشی از آثار توافق ایران که علیه اعراب قلمداد شده نشان میدهد؛ امری که بهنوعی بیپرده در پرتو اهداف سفر «محمدبنسلمان» به روسیه و فرانسه مورد شناسایی قرار گرفته است، پی میبریم برای آشنایی با استدلالهای نویسندگان مصری عینا بخشهایی از مقالات را با ذکر منبع، نام نویسنده و عنوان مقاله و زمان نشر آن که در آخر هرمقاله در قالب پرانتز، به شرح زیر آوردهایم: 1-«... دستیابی ایران به سلاح اتمی (منظور برنامه اتمی)، منجر به تقویت موقعیت سیاسی ایران در خاورمیانه خواهد شد و این خطر سختتری برای اسرائیل است... . این بدین معنی است که امت عربی خود در محاسبات معادله منطقهای بهعنوان گروگانی در دست باجخواهی هستهای متقابل بین اسرائیل و ایران گرفتار شده است». (اهرام -مرسی عطاالله- عنوان مقاله: کنفرانس هرتزیلیا بسیار مهم و حساس- 23/3/1394). 2-«... ایران بعد از حصول معامله اتمی احتمالی در تیرماه، به احتمال زیاد به قدرت اتمی منطقهای مورد پذیرش غرب تبدیل خواهد شد... بدیهی است ایران در شرایط کنونی، در صدد بهرهبرداری از موفقیتهای احتمالی در حفاظت از بخشهای مختلف برنامه اتمیاش در راستای تبدیلشدن به قدرت اتمی اصلی در منطقه باشد... به دلیل جایگاه دو کشور ایران و مصر بهعنوان دو قدرت منطقهای اصلی در منطقه در توازن منافع، باید عنوان اصلی هرگونه رویکرد جدید در تعامل با ایران باشد». (اهرام -محمدعباس ناجی- مصر و ایران و بحرانهای خاورمیانه - 21/3/1394) 3- « بهنظر من، اوباما همزمان با برگزاری دومین کنفرانس سران آمریکا و شورای همکاری در خاورمیانه، به ایران سفر خواهد کرد، شاید در پایان سال جاری یا سال 2016، شاهد سخنرانی اوباما در دانشگاه تهران همانند سخنرانیاش در دانشگاه قاهره باشیم و اوباما باز هم به حضار خواهد گفت: سلامعلیکم، اما اینبار هیچکس حرف او را باور نخواهد کرد و مسلمانان سلام اوباما را اینبار تنها سلام به خود ایالاتمتحده آمریکا، ترجمه خواهند کرد». (المصریالیوم- احمد المسلمانی- عنوان مقاله: شگفتی آینده، سخنرانی اوباما در دانشگاه تهران- 19/3/1394) 4- «... سعودی در وضعیت دشواری قرار گرفته و باوجود هزینه فراوان، چیزی عایدش نشده است، صدها میلیون در سوریه و قبل از آن در عراق، هزینه کرده اما چیزی بهجز انفجارهای منطقه شرقیه، نصیبش نشد. نفوذ ایران گسترش یافت و ایران در آستانه بستهشدن پرونده اتمیاش و رفع تحریمها قرار گرفت...». (المصریالیوم- خانم میعزام، عنوان مقاله: مصر در ضیافت بلقیس - 14/3/94) 5- «...کشورهای شورای همکاری با پیشفرض قراردادن ایران بهعنوان دشمن اول خود، درصدد حصول توافق امنیتی با آمریکا در کمپدیوید و نیز کنفرانس خلع سلاح در نیویورک و اعتماد و تکیه اعراب بر آمریکا بهعنوان متحد راهبردی در مقابل اسرائیل و ایران، هستند. نویسنده با اشاره به شکست تلاشهای مصر و کشورهای عربی بهعلاوه ایران در کنفرانس خلعسلاح در مقابل اسرائیل و کارشکنی آمریکا، کانادا و انگلیس برای تحقق خاورمیانه عاری از سلاح اتمی، مینویسد: کشورهای شورای همکاری با پیشفرض قراردادن ایران بهعنوان دشمن اول خود، درصدد حصول توافق، عامل اصلی برای سوقیافتن کشورهای شورای همکاری به این امر تغییر ماهوی در معادله موازنه قدرت در خلیج(فارس) هستند که اکنون بهنفع ایران است». (اهرام- محمدالسعید ادریس- عنوان مقاله: این متحد راهبردی- 12/3/94) سراسیمگی و عجله سعودیها در اتئلافسازیهای مختلف برای پیداکردن شرکای سریع از کشورهای گوناگون با منافع مختلف و تواناییهای متفاوت، برای بهکارگیری در حل بحرانهای منطقه همچون سوریه، یمن و پرونده اتمی ایران بهنفع منافع خود، نشانگر نسنجیدگیهای متوالی سعودیها در انتخاب گزینههای صحیح و رویکرد مکرر آزمایش خطا در سیاستهای راهبردی و تاکتیکی خود است. سعودیها پس از «توافق ژنو» سعی فراوانی کردند همراه با نتانیاهو، جلو شکلگیری یک توافق خوب برای منطقه را بگیرند و در آستانه شکلگیری بیانیه لوزان، زمامداران جوان سعودی نیز به شکلی عجولانه و با اتئلافسازی شکننده با مصر و ترکیه، به یمن حمله کردند که جاگذاری متحدان در وسط میدان مبارزه، موجب شد سعودیها با نتایج معکوسی از رویکردهای خویش مواجه شوند. پس از اجلاس فرمالیته رؤسای کشورهای عرب خلیجفارس با اوباما در کمپدیوید و متعاقب آن در مورخ11/3/94 در نشست مشورتی بین وزرای خارجه سعودی و مصر در قاهره با تصریح «سامح شکری» مبنی بر اینکه «روابط مصر و عربستان فراتر از روابط طبیعی بین کشورها در چارچوب روابط بینالمللی معنا مییابد»، این بار مقامات مصری طراحی سیاستی جدید را به مقامات سعودی توصیه کردند که نزدیکی به روسیه و فرانسه و انعقاد قراردادهای اتمی و نظامی با آنان، میتواند توازن را بهنفع ریاض و از خلال این رویکرد، وزن آمریکا را بهسوی اعراب بازگرداند. بااینحال، همانگونه که در پیام اخیر دکتر ظریف به وزرای خارجه سازمان همکاری اسلامی در کویت آمده بود، راهحل مشکلات منطقه، هیچگاه به اتکای وزنههای نامأنوس غیرمنطقهای استوار نبوده، چراکه این رویکردها، برای هیچکس منفعتی دربر نداشته و تسلسل رویکردهای آزمودهشده، بهجز چشماندازهای پیچیده و هزینهساز و خسارت به کشورها و اعتبار و مقومات منطقه، عوایدی برای مصالح مردم و کشورهای منطقه ندارد. تنها راهحل، اهتمام به منافع، مصالح و ارزشهای زاییده از آرمانهای موردپسند مردم منطقه و احترام به هویتها و ارزشهای برآمده از آموزههای اسلامی و انسانی، نه رویکردهای متکی بر ارزشهای «مورگنتایی» و «ماکیاولی» است که همهچیز را با زاویه دید قدرت و جاهطلبی سیاستمداران، تفسیر و تبیین میکنند. * رئیس پیشین دفتر حفاظت منافع ایران در قاهره
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.