«معنای زندگی» در سپهر تربیت معنوی
شرایط و مقتضیات معیشت برای بشرِ هزاره سوم بهگونهای سامان یافته است که معنای «معنای زندگی» آدمی را در هالهای از ابهام فرو برده است؛ بهطوریکه فقدان معنا در زندگی یا دستِکم، داشتن تصوری روشن از معنای زندگی، حلقه مفقوده زندگی انسان عصر کنونی شده است. در چنین بسترِی، زندگانی که وجوهِ بارز آن، نهادن اصل آدمی در کمانَک و مغفولگذاشتن حقیقت هستی وی، بستن چشم وجودبین و گشودن چشم موجودنگر او، اِنگاشتن آدمی بهمثابه چرخدندهای فاقد شعور از ماشینآلات یک کارخانه، ارتباطنداشتن و همکلامی انسان با طبیعت و زنجیره اصلی زندگی، رشد سریع تکنولوژی، بیتفاوتی نسبتبه دین، گسترش دیدگاههای طبیعتگرایانه نسبتبه معنای زندگی، توجهنداشتن به غنای معنوی زیباییهای طبیعی و نهایتا حضور کمرنگ خداوند در سایهسار زندگی است، آدمی از خلوتکده دلِ خویش جدا شده و با نهانگاه خویشتنِ خویش، بیگانه شده است. به دیگر سخن، برآیند چنین معیشتی، بودنِ آدمی در معنای غیراصیل آن خواهد بود. چنین بهنظر میرسد که آدمی به معنا در زندگی، سخت نیازمند است و از فقدانش نیز بهشدت رنج خواهد برد؛ معنایی که به تعبیر فرانکل باید کشف شود تا فرد عمرِ گرانمایه خود را به آن آویزد. وی همچنین، معتقد است: «معنا» چیزی است که قصد و منظور یک موقعیت را مشخص میکند و پرسشی را درمیافکند که طالب پاسخ است. ازسوی دیگر وقتی که معانی کشف شدند، «ارزشها» نیز زاده میشوند؛ ارزشهایی که مبنای کردار آدمی هستند و حسِ معنا را در فرد تقویت میکنند. به دیگر سخن، معانی، «چرایی» و ارزشها، «چگونگی» زندگی آدمی را پاسخ میگویند. مفهوم زندگی بیانگر گونهای از بودن است؛ بودنی که بودن صرف نیست، بلکه هدفی دارد و پیامی خاص را دنبال میکند. بودنی که نمود آن تفکر و تعالی است و آدمی در آن، بهدنبال خلق «هستی» و «خویشتن خویش» است. ازاینرو، چنین بودنی و چنان نمودنی جز از انسانی وارسته و آراسته به ویژگیهای یک انسان سالم، ساخته نیست. به دیگر سخن، گویی در بطن مفهوم زندگی، متنی از معنا انگاشته شده است که جز گونههای بشری، سایر گونههای زیستی قادر به فهم آن نیستند. در مقابل، مفهوم زیست نیز قابل تأمل است! غنای معنا در مفهوم مذکور در مقایسه با مفهوم زندگی بسیار ناچیز است؛ بهطوریکه ماهیت زندگی، تعالی و بالندگی و ماهیت زیستن، تنازع بقا و زندهمانی است. بیان تفاوتهای این دو شیوه از «بودن» بر صاحبان اندیشه پوشیده نیست و بینیاز از بیان است. یکی از نهادهای فرهنگی و زیربنایی موجود در هر جامعه، که بهمثابه زیرساختی کلیدی برای تحقق و شکوفایی ارزشها پیشگام و بسیار مؤثر است، نظام تعلیموتربیت است؛ نظامی که یکی از دغدغههای غایی آن، فراهمکردن بسترهای تربیتی لازم، برای درک ارزشهای معنوی و کسب تجارب ارزشمند است. همچنین، یکی از مهمترین و بنیادیترین اصول تربیتی نظام تعلیموتربیت، که بهنوعی معنابخش سایر اصول تربیتی نیز است، «اصل معنویت» و برحسب کارکرد، «تربیت معنوی»[1] است. به این معنا که آشناسازی فراگیران عرصه تعلیموتربیت با ارزشهای معنابخش به زندگانی نوع بشر با هدف پرورش شخصیت سالم (بهنحوی که آدمی به خویشتنِ خویش برسد و از خصایل قوی و غنی بهرهمند شود) محور و مدارِ اصل معنویت را تبیین میکند.
بدون تردید نهاد تعلیموتربیت یکی از مهمترین و مؤثرترین سازوکارهایی است که در سوقدادن آدمی از «بودن» در معنای زندهمانی به «هستی»، در معنای زندگانی، میتواند ایفای نقش کند. افزون بر این، بهرهگیری از میراثهای فکری، فرهنگی و معنوی در هر جامعهای منوطبه وامگیری از نظام تعلیموتربیت آن جامعه است و اهمیت این مطلب تا جایی است که شفلر [2]، از انتقال فرهنگ به نوباوگان جامعه، بهمثابه عنصری انسانساز در بستر تعلیموتربیت یاد میکند و آن را پیششرط لازم برای انسانشدن آدمی میداند.
فرهنگی که به این نوباوگان منتقل میشود، پیامی دارد؛ پیامی که اگر خوب شنیده شود و نیز خوب پاسخ داده شود، از سویی، آدمی را متصف به صفات انسان سالم میکند و از سوی دیگر، در یافتن معنای زندگی او راهگشا خواهد بود، چراکه ماهیت و محتوای این پیام چیزی جز آراستن خویشتنِ خویش به ارزشها، نیست. بسیاری از فیلسوفان اگزیستانس و روانشناسان وجودگرا، درصدد روشنگری مفهوم معنی زندگی و مؤلفههای زندگی «معنیدار»، برآمدهاند. باوجوداین، صاحبنظرِ مسلم این عرصه، ویکتورامیل فرانکل (1997-1905)، عصبشناس، روانشناس، روانپزشک و فیلسوف نامی است. وی با نگرشی انسانگرایانه در مکتب لوگوتراپی، «داشتن معنایی برای زندگی» را اصلیترین وجه شخصیتِ انسان سالم قلمداد میکند. افزون بر این، آزادی و اختیار، خودآگاهی، مسئولیتپذیری، ارزشمداری (خلاقیت، عشق، رنج) و یکتایی و بیهمتایی نیز سایر وجوه شخصیتِ انسان سالم از منظرگاهِ فرانکل است. کوتاه سخن اینکه، تجلی ویژگیهای مذکور در نهال وجود آدمی بهگونهای شایسته، جز از نهادهای تربیتی بهطور عام و نهاد تعلیموتربیت بهطور خاص، که محور و مدار آن را حضور معلمانِ توانمند و «مربیانی فرهیخته» با منظرگاههای معنوی در تربیت تشکیل میدهند، ساخته نیست. به دیگر سخن، ازآنجاییکه بخش قابلتوجهی از زمان فراگیران (شهروندان فردای کشورمان) در محیطهای آموزشی و تربیتی (مدارس) میگذرد و نیز با توجه به این نکته که، الگوپذیریهای ارزشی و نگرشی فراگیران در فرایند «دانشآموزی»، بیشتر متأثر از الگوهای نگرشی مربیان و معلمان است، تلاش برای پیریزی وجوه یک شخصیت سالم، برای تجربه یک زندگی سرشار از معنی، از طریق تعلیموتربیت، بهویژه از همان سالهای آغازین تحصیل را باید غنیمت شمرد و نهایت اهتمام را نسبتبه آن مبذول داشت و سلامت و سعادت جامعه را از این طریق، مراقبت کرد. پرواضح است که نقش نظامِ تعلیموتربیت، در آشناسازی فراگیران با ارزشهای والا و معنوی و نهادینهکردن آنها از سویی و فراهمکردن بسترهای لازم، برای تعالی و آراستن شخصیت نونهالان امروز و شهروندان فردا به مؤلفههای یک انسان سالم از سوی دیگر، بر کسی پوشیده نیست. پیریزی شالوده شخصیت سالم از همان اوانِ کودکی، در نهادِ نهال آدمی، از طریق آشناسازی فراگیران با «الگوی شخصیت سالم»، با بهرهگیری از بینش معنوی معلمان و مربیان فرهیخته، برای احساس معنا در زندگی بزرگسالی و حس سرشاربودن و نیز کاستن از آلام بشری ِناشی از رنجِ فقدان معنا در زندگی، بیانگر اهمیتی بس تأملبرانگیز است؛ چراکه انتظارِ داشتن شهروندانی سالم و متعادل از نقطهنظر روانی، آگاه و مسئول و نیز جامعهای پویا و پایدار در آینده، در گروِ داشتن یک نظام آموزشی متعهد و پویا و البته، مربیانی فرهیخته است که به «تربیت معنوی»، بهمثابه اصلی بنیادین و اساسی در نظر و عمل توجه میکنند؛ چهکه در این صورت، میتوان از فردای این نونهالان، انتظار داشتن شهروندانی سالم و بهنجار و نهایتا معنوی را، منطقی دانست. بهنام قبادی، کارشناسارشد تعلیموتربیت
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.