طرح پرسشهای اساسی اما بیپاسخ
جستوجوی کدام گمشده در مریخ؟
عبدالرحمن نجلرحیم . عصبشناس و عصبپژوه
چندی است غوغای سفر به کره سرخرنگ مریخ، فقط در قالب برنامههای دولتهایی مانند آمریکا (ناسا) منحصر نمانده و شرکتهای خصوصی در اروپا و آمریکا میخواهند در این امر پیشقدم شوند و در برنامههایی، هشتسال زودتر از «ناسا»، انسان را برای سکونت به کره مریخ بفرستند؛ اما چون هزینه برگرداندن این مسافران به زمین به طور نجومی بالا میرود و نیازمند تکنولوژهایی بسیار پیشرفتهتر از تکنولوژیهای کنونی است، شرکتهای خصوصی درگیر، مهمترینشان در هلند، میخواهند سفر را یکطرفه کنند تا بازگشتی برای مسافران میسر نباشد و بدینترتیب خرج سفر را برای شرکتهای غولپیکر خصوصی، قابل قبول کنند و در ضمن هیجان سفر را آنچنان بالا ببرند که بتوانند با پخش تلویزیونی نمایش واقعه با جزئیات، بخش مهمی از هزینه سفر 24نفر را (که هر دو سال یک بار و در گروههایی چهار نفره شامل دو زن و دو مرد به مریخ اعزام میشوند)، تأمین کنند. این 24نفر، تا آخر عمر ساکنان کره مریخ خواهند بود. آنها باید سعی کنند با امکاناتی که از زمین با خود میبرند، کره مریخ را برای انسانهایی که بعد از آنها به خاک سرخ مریخ قدم میگذارند، قابل زیستن کنند. اگر آنها بتوانند زمانی را خارج از سفینه تنگ و انزوای طاقتفرسا سر کنند، شاید بتوانند در بیرون سفینه، آب و هوا و غذای مناسب تولید کنند. بعید نیست هیجان ماجراجویی و کسب شهرت و هر آنچه از دوران اولیه، انسانها را به سفرهای پرماجرا و خطرناک و گاه بدون امید به بازگشت کشانده، امروزه هم با فشار تبلیغاتی وسیع رسانهها، 220هزار نفر از همنوعان را متقاعد کند که برای چنین سفری فرم درخواست پر کنند و چند دلاری هم بپردازند. باز هم دور از ذهن نیست که ما ایرانیها هم بخواهیم از قافله عقب نمانیم و برای حفظ غرور ملی هم شده، سه نماینده در میان صد نفر انتخابشده برای مرحله بعدی داشته باشیم که دست بر قضا دو نفر آنها مرد باشند و یک نفر زن، یک مرد ساکن تهران باشد و یک مرد ایرانی ساکن نیوزیلند. تا اینجای ماجرا، همه چیز کموبیش طبق برنامه پیش میرود. اما به عنوان عصبپژوهی علاقهمند به روانشناسی مغزمحور که به انسان به عنوان موجودی اجتماعی نگاه میکنم، تمامی این سناریوی سفر بیبازگشت یکطرفه را که توسط کمپانیهای خصوصی چند ملیتی ترتیب داده میشود، چون آزمایشگاهی ساختهشده برخلاف اصول اخلاقی میبینم که میخواهند انسانهایی را در قفس سفینهایشکل در شرایطی با امکانات حداقلی، عجولانه به جایی بفرستند که شرایط اولیه لازم برای حیات در آنجا مهیا نیست. از طرف دیگر با نمایش آن برای میلیونها تماشاگر تلویزیونی، خرج بخش قابلتوجهی از این سفر پرمشقت و با نتایج احتمالی فاجعهآمیز و مخوف انسانی در شرایط آزمایشگاهی را تأمین کنند. بدیهی است انسانهای انگشتشماری که از صافیهای متعددی گذرانده میشوند، در نهایت آدمهای خوشبین و ماجراجویی هستند که فکر میکنند چون قهرمانانی با مهیاکردن شرایط زیست در مریخ، میتوانند حیطه اختیار آدمی را گسترش دهند و پای انسان را به کرات دیگر باز کنند. آیا آمادگی ذهنی امروز آنها برای پذیرش چنین مأموریتی، در طول سفر طولانی، ابتدا پراضطراب، در نهایت کسلکننده و بیبازگشت، تغییر نخواهد کرد؟ آیا تحمل 10سال انزوا، تنهایی، جداافتادگی و گیرافتادن در تله و قفسی، سرگردان در فضایی غریب، در کنار سه نفر دیگر و در بهترین حالت بین 23نفر، به مدت 10سال، وقتی امیدهایشان برای سفر پرماجرا و هیجانانگیز، به زندگی دشوار در قفسی تنگ تبدیل شود و برگشتنی هم در کار نباشد، باعث غم غربت، تغییر خلق، افکار جنونآمیز، خودکشی و رفتار غیرقابل کنترل و مرگآور نخواهد شد؟ آیا حتی زبدهترین و باکفایتترین داوطلبان سفر نیز پس از یک سال دچار آشفتگی کارکرد مغزی نخواهند شد؟ آن وقت چه کسی مسئول خواهد بود؟ آیا از دست دادن ارتباط با آدمیان دیگر، غیر از راه مجازی آن هم با تأخیر حداقل 10 دقیقهای، آنها را دچار افسردگی، بیخوابی، اضطراب، خستگی، بیحوصلگی و عدم تعادل عاطفی نخواهد کرد؟ در این شرایط آیا آنها دچار اختلال شناختی نخواهند شد؟ آیا ممکن نیست در چنین موقعیتی دست به کارهایی بزنند که منجر به فاجعه غیرقابل اجتناب شود؟ قرار نیست این مسافران کره مریخ به زمین برگردند، بلکه قرار است برنامهسازان تلویزیونی یا میلیونها نفر بیننده تلویزیونی مستقر در زمین، دائما آنها را زیر نظر بگیرند و در نتیجه ساکنان مریخ، نتوانند زندگی خصوصی داشته باشند. آیا درچنین شرایط مستأصلکنندهای، دچار فشار روانی، خستگی، افسردگی و اضطراب نخواهند شد؟ آیا ممکن نیست در اقدامی شورشی، دوربین تلویزیونی را از کار بیندازند؟ آن وقت اگر تلویزیون قادر به نمایش این واقعه آزمایشگاهی در مریخ نباشد، چه کسی مخارج ادامه برنامه سفر به مریخ تا حداقل 10سال را تأمین خواهد کرد؟ در این صورت تکلیف انسانهای تکافتاده در کرهای سرد و یخبندان در درجه حرارتی کمتر از منهای 60درجه و بدون اکسیژن و غذا چه خواهد شد؟ و چه کسی مسئول خواهد بود؟ مسئولان سفر برای پوکی استخوان، تحلیلرفتن عضلات در اثر کاهش جاذبه و اثرات تشعشعات مضر سرطانزا، چه فکری کردهاند؟ سؤال اساسیتر اینکه دلیل این همه شتاب و عجله بخش خصوصی برای فرستادن انسان به کره مریخ، بدون امکان برگشت به بهانه کاهش هزینه و تهیه نمایش تلویزیونی از شرایط غیرانسانی و دست و پا زدن انسانها برای بقا در انزوا و شرایط دشوار و نزدیک به غیرممکن، چیست؟ آیا این همه هیاهو برای برانگیختن هیجانات کاذب، از طریق بازیچه قراردادن جان عدهای انسان، فقط برای تماشاست؟ در واقع هدف از این سفر یکطرفه و عجولانه به کره مریخ چیست؟ آیا روی زمین گرفتار کمبود جا شدهایم که میخواهیم به هر قیمتی که شده، عدهای را به کرات دیگر بفرستیم؟ آیا کره زمین دیگر جایی برای هیجانات ماجراجویانه ما ندارد؟ آیا روی زمین به همه رمز و راز حیات خود و دیگر جانداران دیگر دست یافتهایم و هماکنون به دنبال مفاهیم جدیدی از حیات در کرات دیگر هستیم که لازم باشد جان همنوعان خود را به خطر اندازیم؟ اینها پرسشهایی است که باید برنامهریزان و حامیان چنین برنامهای، پاسخهای روشن و قانعکننده برایشان داشته باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.