چرا باید از استقبال عمومی از پروژههایی نظیر «مارسوان» نگران بود؟
علم در تنگنای نمایش
احسان سناییاردکانی
انگیزه پژوهشهای کلان علوم پایه از کجا نشئت میگیرد؟ اکثریت قریببهاتفاق دوستداران علم، همیشه در برابر این پرسش، پاسخی ساده و سرراست (همچون دلیلی کافی و قانع کننده) ارائه کردهاند: ارضای حس کنجکاوی انسان. نگارنده این سطور هم تا چندیپیش از این زمره مستثنا نبود؛ اما در پی یک پژوهش دانشگاهی راجعبه مبانی فلسفی آنچه به «پارادوکس فِرمی» مشهور شده، ناگزیر از اذعان به این واقعیت شدم که کنجکاوی صِرف، نه فقط دلیل کافی انجام برنامههای کلان علمی نبوده و نیست، بلکه چهبسا در فقدان دلایل دیگر، آنگونه «کنجکاوی»، حتی از سوی دانشمندان نیز امری احمقانه تلقی خواهد شد. «پارادوکس فرمی» متضمن یک سؤال ساده ولی تأملبرانگیز است: امروزه میدانیم نه خورشید، نه زمین و نه حتی منظومه شمسی ما نمونههای منحصربهفردی از یک «ستاره»، «سیاره» یا حتی یک «منظومه ستارهای» نیستند، حتی حیات زمینی هم از ترکیبات پایهای تشکیل شده است که هماینک در دیگر نقاط کیهان نیز یافت میشوند و با نظر به بصیرتهای علم زیستشناسی تکاملی، میتوان اطمینان یافت در هر سیاره مساعدی که مدتزمان قابل ملاحظهای را در یک فاصله معین از ستاره مادر خود سپری کرده باشد، اصلا بعید نیست موجوداتی همچون ما هوشمندان زمینی ظهور کرده باشند. با توجه به آمار سرسامآور ستارگان و سیارات پراکنده در پهنه کهکشان ما و بنابراین، احتمال زیاد میزبانی یک منظومه فراخورشیدی از سیارهای در کمربند حیات آن منظومه، بهنظر نمیرسد ما ساکنان هوشمند زمین، موقعیت چندان «منحصربهفرد»ی در پهنه کهکشان خود داشته باشیم؛ اما سؤال اینجاست که اگر همسایگان هوشمند دیگری هم در این پهنه داریم (یا داشتهایم) و سالهاست که به جستوجویشان برآمدهایم، پس چرا تاکنون نه پیامی و نه نشانی از جانبشان دریافت نکردهایم؟ مگر نه اینکه دستِکم بخشی از این همنوعان، اگر از ما هوشمندتر نباشند، حتما بهره هوشیای مانند ما دارند؟ پس «آنها کجا هستند؟»، سؤالی نسبتا عجیب، که نخستینبار «انریکو فرمی»، فیزیکدان صاحبنام ایتالیایی، پرسید و ازآنپس با عنوان «پارادوکس فرمی» شناخته میشود. اگرچه تاکنون پاسخهای متنوعی به این پارادوکس داده شده است (از احتمال «انقراض» آن تمدنهای دیگر گرفته تا «ناکافی»بودن جستوجوهای ما)، ولی کمتر کسی به نقد صورتبندی منطقی این پارادوکس پرداخته است. در این پارادوکس، همانطور که ظهور حیات، نتیجه مستقیم «وجود» سیارهای مساعد در کمربند حیات یک ستاره پایدار فرض گرفته میشود، «تلاش برای ارتباط با دیگر تمدنها» هم نتیجه مستقیم «هوشمندی» حیات، بهشمار میرود. بهعبارت دیگر، این پارادوکس فرض را بر این گرفته است که امکان ندارد حیاتی هوشمند باشد و بهمحض دستیابی به فناوریهای لازم، در تلاش برای ارسال پیامهایی (یا کاوشگرانی) به قصد شناخت سایر تمدنهای هوشمند برنیاید. ازهمینرو، میتوان «پارادوکس فرمی» را بیان نمونهواری از این مدعا پنداشت که کنجکاوی بیقیدوشرط (و در متعالیترین شکل آن، کنجکاوی درباره همنوعان فرازمینی خود) امری است که اساس هوشمندی ما را شکل میدهد. اما نگاهی به فراز و فرود تاریخ علم حکایت از این دارد که راه منتهی به این کنجکاوی، نه فقط به همین شفافیت و سرراستی نبوده است، بلکه این راه طولانی بر خاکستر برخی از هولناکترین مقاطع تاریخ تمدن ما بنا شده است؛ مروری بر پیشینه تولد ضروریترین فناوری لازم برای جستوجوی فرازمینیان احتمالی (یا تماس با آنها) و بنابراین احراز دلیل کافی کنجکاوی «علمی» درباره امکانپذیری وجود حیات هوشمند فرازمینی، تصویر نسبتا دقیقی از این موضوع به دست میدهد. ازآنجاکه، برقراری هر ارتباطی با تمدنهای احتمالی فرازمینی در طول فواصل بزرگمقیاس کیهانی (و ظرف زمان نسبتا کوتاه عمرمان)، جز از طریق گسیل (یا جستوجوی) امواجی بهسرعت نور میسر نیست، فقط از آن دسته امواجی میتوان بهاینمنظور استفاده کرد که در طول مسیرشان، جذب غبار میانستارهای نشوند و بههمیندلیل طول موجشان باید از ابعاد متوسط این غبارها بیشتر باشد؛ این امواج همان «امواج رادیویی»اند. «کارل یانسکی»، مهندس جوان آزمایشگاههای بل، تصادفا موفق به تشخیص تشعشعات رادیویی طبیعی از مرکز کهکشان راه شیری شد؛ اتفاقی که تصور میشد انقلابی در علم اخترفیزیک (اگر نه انگیزهای برای جستوجوی هوشمندان فرازمینی) پدید آورد؛ اما برخلاف تصور امروزمان، کشف «یانسکی» در آن مقطع، حتی از سوی بلندپایهترین دانشمندان جهان هم چندان جدی گرفته نشد. «گروت ربر»، برجستهترین (و درواقع تنها) اخترشناس رادیویی حدفاصل دو جنگ جهانی، واکنش اخترشناسان وقت به کشف بزرگ «یانسکی» و تلاشهای شخصی خود در راستای ساخت «رادیوتلسکوپ»های بزرگ را چنین بهخاطر دارد: «آنها هیچ درکی از این موضوعات نداشتند. اگر احتیاجی به [گیرنده] رادیو داشتند، به یک مغازه میرفتند و میخریدند و بنابراین، خب، از دیدگاه آنها سرمایهگذاری روی چنین چیزی احمقانه بود». فقط یکی ازایندست واکنشهای مرسوم، پاسخ منفی «رابرت میلیکان»، فیزیکدان برجسته آمریکایی برنده نوبل 1923 و رئیس وقت انستیتو فناوری کالیفرنیا (کلتک)، به درخواست «گنادی پوتاپنکوف»، فیزیکدان روسی-آمریکایی، برای اختصاص سرمایهای هزار دلاری بهمنظور احداث آنتنی با هدف پیگیری کشفیات «یانسکی» بود؛ اما این پول صرف جانمایی ذخایر نفت زیرزمینی از طریق امواج رادیویی شد. دلیل کافی برای عطف توجه به ظرفیتهای نهفته در علمی، که هماینک آن را با عنوان «اخترشناسی رادیویی» میشناسیم، پس از رخداد جنگ جهانی دوم و در موقعیتی فراهم شد که بخش اعظمی از مهندسان بازنشسته مخابرات، که در طول جنگ اقدامات توجهبرانگیزی را در گرماگرم رقابت برای پیشبرد فناوری کاربردی «رادار» و مخابرات نظامی بهثمر رسانده بودند، دستبهکار تعمیر یا تغییر کاربری گیرندههای نظامی بلااستفاده، این بار با هدف کنکاش در منابع رادیویی «طبیعی» (در پهنه آسمان) شدند. درواقع تکتک اعضای هیأتعلمی رشته «اخترشناسی رادیویی» در سراسر اروپای پس از جنگ (به جز کشور هلند)، مهندسان مخابرات نظامی بودند و جالب آنکه حتی در هلند هم این پافشاریهای «یان اورت»، اخترشناس برجسته هلندی، نزد یک مهندس مخابرات آلمانی بود که به تغییر کاربری آنتن نظامی وورزبورگ و تولد اخترشناسی رادیویی در این کشور انجامید. به عبارت دیگر، اگر جنگ جهانی دوم و متعاقب آن تغییر معادلات اقتصاد کلان علم حادث نمیشد، چهبسا آنچه را هماینک عصاره «کنجکاویهای راستین بشر» و «اساس هوشمندی»مان (یعنی تلاش برای برقراری هرگونه ارتباطی با فرازمینیان احتمالی) میدانیم، همچنان امری «احمقانه» تلقی میکردیم. امروزه هم ما در بطن تحول دیگری در معادلات اقتصاد کلان علم واقعایم؛ این تحول هماینک در پی مواجهه سازمانها و شرکتهای فضایی دنیا با بقایای فناورانه رقابتهای فضایی جنگ سرد، به مرحله حساس «توجیه» سیاستهای جدیدشان نزدیک شده است. در این مرحله بهتر است این درس تاریخی را بهخاطر بسپاریم که ارجاع به «کنجکاویهای راستین بشر»، فقط میتواند اقدامات «فعلی» ما را توجیه کند (چراکه دلیل کافی آن کنجکاویها، دلیل کافی انجام این اقدامات هم هست)؛ حالآنکه چنین ارجاعی را هرگز نمیتوان توجیهی علمی و دلیلی کافی برای «شروع» هر اقدام تازهای دانست. این تحول اخیر را «جف فاست»، سردبیر وبسایت تخصصی «The Space Review»، بهروشنی در این جملات مربوطبه مقالهای راجعبه پایان عصر شاتلهای فضایی، در سال 2011 خلاصه کرده است: «...کریس فرگوسن، فرمانده آخرین مأموریت شاتلهای فضایی ایالات متحده، لحظاتی پس از توقف چرخها، از درون کابین آتلانتیس گفت: «میدانید که شاتلهای فضایی دیدگاهمان را نسبتبه دنیا و جهان هستی دگرگون کردند. امروز، روز غمانگیزی است؛ اما یک چیز هم مسلم است: قرار نیست آمریکا دست از اکتشافات خود بردارد». شاید اینطور باشد؛ اما ضمانتی نیست که در آینده نزدیک این هدف محقق شود، یا اینکه با حضور مستقیم انسان همراه باشد. مسلم این است که برنامههای فضایی سرنشیندار ناسا در آینده، هرچه باشند، با توجیهات تازهای مطرح خواهند شد. این برنامهها دیگر همسو با انگیزه پیشین این سازمان نخواهند بود. این انگیزه با فرود و توقف چرخهای آتلانتیس، یکبار و برای همیشه به پایان رسید». با اتمام مأموریت شاتلهای فضایی، واپسین دلیل کافی حفظ معادلات کلان ناظر بر اقتصاد سفرهای سرنشیندار فضایی در عصر پس از جنگ سرد هم از میان رفت؛ عصری که در آن دیگر نمیتوان دلیل کافی سفر به ماه و مریخ را صرفا برافراشتن یک پرچم و اعلام «پیروزی» در رقابتها برشمرد. بااینهمه، سخت هم نخواهد بود که در این هنگامه، بهجای بازنگری در سیاستهای توجیهی ناظر بر اقتصاد مأموریتهای فضایی، این خلأ انگیختاری را صرفا با متغیری آشنا و فراتاریخی (یعنی همان «میل ذاتی انسان به کنجکاوی») پر کرد و بهاینوسیله دستِکم از دستاوردهای حماسی آن سیاستهای سابق (در عین ناکارآمدی امروز آن سیاستها)، برای جلب اعتماد افکار عمومی کمال بهره را برد و از همین محل، راهی برای حفظ بقای اقتصادی سیاستهای جدید خود جست. ناسا و دیگر سازمانهای فضایی باسابقه دنیا بهواسطه وابستگی اقتصادیشان به نهاد دولت، نه نیازی به اتخاذ چنین تصمیمی دارند و نه توانش را؛ اما بهنظر میرسد این گزینه سرراست، راه مطلوبی برای توجیه گردش مالی شرکتهای نوظهور خصوصی در عرصه فضا، بهویژه با بینیازکردنشان از ریسک سرمایهگذاریهای تازه بر ایدههای خلاقانه بهشمار میآید؛ شرکتهایی همچون «مارسوان». مارسوان ادعا میکند با اعزام چهار انسان به سیاره مریخ (حداکثر تا سال2027) و زمینهسازی برای حضور دائمیشان در این سیاره، «جهش بزرگ بعدی بشر» را تحقق خواهد بخشید. «درست مثل فرودهای آپولو بر ماه، یک مأموریت سرنشیندار به مریخ، الهامبخش چندین نسل برای این باور خواهد بود که همهچیز امکانپذیر است، هر چیزی را میتوان محقق کرد». وعدههای مسئولان مارسوان در چارچوب مفاد طرح اعلامی، نه فقط امکانناپذیر، بلکه فاقد صلاحیت علمی کافی برای جدیگرفتهشدن است. شاید عمدهترین پرسشی که با توجه به مقدمات پیشگفته در این نوشتار باید از مدیران مارسوان پرسید، این باشد که به کدامین دلیل، مقصد «جهش بزرگ بعدی بشر» مریخ است؟ این سؤال، اگرچه در بحبوحه رقابتهای فضایی جنگسرد و در چارچوب سیاستهای آن برهه محلی از اعراب نداشت؛ اما هماینک اهمیت توجهبرانگیزی دارد: مارسوان پروژهای خصوصی است؛ اما التزام آن به تعقیب اهدافی که اساسا در چارچوب پروژههای دولتی تعریف شده بودند، خود میتواند حاصل یک نگاه غیرعلمی باشد. اگر تنشهای سیاسی ابرقدرتهای درگیر در جنگ سرد، انگیزهای را برای توجه مضاعف مسئولان ناسا به مقاصد ماه و مریخ فراهم آورده بود، این موضوع بهخودیخود مسئولیتی را متوجه دانشمندان فعال در آن سازمانها برای صورتبندی سؤالات «علمی» تعریفشده در چارچوب پروژههای ذیربط نمیکرده است. بودجه توجهبرانگیز تخصیصدادهشده به کاوشهای مریخی، میراثی از جبههبندیهای بوروکراتیک بازمانده از دوران همان تنشهاست، نه اینکه مریخ فینفسه اهمیت علمی بیشتری نسبتبه هر جرم دیگری از منظومه شمسی داشته باشد. التزام سازمانهای فضایی دولتی به پیگیری طیف محدودی از سؤالات علمی تا حد زیادی ریشه در بوروکراسی نهادی این سازمانها دارد و بهاینمعناست که بخش خصوصی باید با بهرهمندی از امتیاز «استقلال اقتصادی» خود، به بازتعریف «علمی» سؤالات علمی اهتمام ورزد. «گام بلند بعدی» بشر، اگرچه میتواند فتح مریخ هم باشد، اما چنانچه به اولویتهای علم و وضع موجودمان نظری بیندازیم، این گام همانا همت شرکتهای خصوصی برای سیاستزدایی از تصویری محدود از ماهیت جستوجوگری علمی با صورتبندی پروژههای «رقابتی» با بخش دولتی خواهد بود. این در حالی است که استقبال عمومی از پروژههایی نظیر مارسوان، که بر موج تصویر حماسی دستاوردهای سابق بخش دولتی سوار شدهاند، نشانگانی از یک بیماری عمومی است که در آن علم عملا مترادف با یک نمایش علمی-تخیلی پنداشته میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.