مشکلات پزشکی اقامت در سیارهای دیگر
آنجا که خانهام نیست
لیلا علیدوست . دکترای ژنتیک
گفته میشود شرکتی تصمیم دارد در چندسال آینده، افرادی را به مریخ اعزام کند و در آنجا اسکان دهد. بدن انسان بهطور طبیعی با وضعیت زمین سازگار است و به همین دلیل وضعیتهای دیگر مانند نبود جاذبه در فضا یا کمبود جاذبه در سیارات دیگر و همچنین وجود پرتوها و تشعشعات زیاد تأثیرهای ناخواسته و نامطلوبی بر بدن انسان دارد. علاوه بر اینها، سفرهای طولانیمدت و دوری از خانواده و ارتباط دائم با افرادی معدود، تأثیرهای فراوانی بر روان انسان دارد. به توجه به این مشکلات، میتوان دریافت انجام چنین سفرهایی، با دشواری بسیار زیادی روبهروست. در ادامه، برخی از مهمترین این موارد را بهاختصار بررسی میکنیم. وجود پرتوهای زیانبار: در فضا پرتوهای زیادی وجود دارند که بر بدن انسان آثار زیانباری دارند، اما جو زمین یا میدان مغناطیسی زمین، مانع ورود این پرتوها به زمین میشود. به همین دلیل افرادی که به فضا میروند حتما باید برای مقابله با چنین پرتوهای زیانباری، چارهای بیندیشند. البته دیواره فضاپیماها از جنس فلز است و برای مثال آلومینیوم میتواند تا حدودی مانع ورود این پرتوها و تأثیر آن بر بدن فضانوردان شود. بههمینترتیب، با توجه به اینکه سیاره مریخ پوشش حفاظتی مناسبی در برابر پرتوها ندارد، افرادی که به سیارهای دیگر مانند مریخ میروند، باید برای حل این مشکل چارهای بیندیشند. البته باید در نظر داشت که لباس فضانوردان، دیواره فضاپیما و همچنین اقامتگاه فضانوردان، تا حدود زیادی مانع ورود این پرتوها و تأثیر آن بر بدن فضانوردان میشود، اما هیچگاه نمیتواند جلو همه این پرتوها را بگیرد و درنتیجه اقامت درازمدت در فضا یا سیاره مریخ، تأثیرهای نامطلوبی بر بدن انسان دارد. این تأثیرها را نیز میتوان در چند سطح ژنی، سلولی و مولکولی و همچنین تأثیر بر اندامها، بررسی کرد. نبود جاذبه در مریخ: نبود جاذبه در فضا باعث ایجاد تغییرات زیادی در بدن فضانوردان میشود. برای مثال عضلات بدن افرادی که به مدت زیاد (برای مثال بین ششماه تا یکسال) در فضا زندگی میکنند، بهتدریج تحلیل میرود. تا زمانی که انسان در زمین زندگی میکند، برای انجام کارهای روزمره، مقدار زیادی انرژی صرف میکند و به همین دلیل بدن انسان از آمادگی جسمانی برخوردار است، اما با حضور در فضای بدون نیروی جاذبه، عضلات کمکم تحلیل میرود بهگونهای که افراد پس از بازگشت به زمین باید دورههای بازتوانی را بگذرانند. کاهش تراکم استخوانها نیز از مشکلات دیگر است. تغذیه: یکی از مهمترین نیازهای انسان، نیاز به تغذیه است. انسان در طول یک شبانهروز، ناچار است چند مرتبه تغذیه کند و بهویژه اینکه این غذاها باید متنوع باشند تا همه نیازهای انسان برآورده شود. حتما میدانید که بسیاری از بیماریهای متداول و رایج در انسانها در اثر نرسیدن موادغذایی از گروههای مختلف پدید میآید. البته برای کسانی که به ایستگاه فضایی بینالمللی میروند (با توجه به فاصله کوتاه 300 تا 400کیلومتری)، بهطور دائم از زمین موادغذایی ارسال میشود اما امکان ارسال موادغذایی برای افراد ساکن در مریخ وجود ندارد و درنتیجه افراد ساکن مریخ ناچار باید برای تهیه موادغذایی و به بیان دیگر، پرورش گیاهان در آنجا اقدام کنند. با توجه به وضعیت خاص سیاره مریخ (مانند جو رقیق و نبود اکسیژن، کمبود آب و همچنین دمای کم و تغییرات دمایی زیاد)، کشاورزی در این سیاره بسیار دشوار است. البته گفته میشود قرار است این عملیات کشاورزی در گلخانههایی که به همین منظور ساخته میشود، انجام شود که البته این کار هم دشواریهای خاص خود را دارد. گفتنی است پیش از این نیز برخی از افراد از مناسبسازی سیاره مریخ برای سکونت انسان صحبت کرده بودند. طبق طرح لازم است پیش از رفتن انسان به مریخ، کارهای بسیاری انجام گیرد مانند: افزایش دمای مریخ تا سطح مطلوب (با استفاده از آینههای بزرگ برای بازتاب نور خورشید)، کاشت درختان برای افزایش مقدار اکسیژن اتمسفر و همچنین رهاسازی گازهای گلخانهای در اتمسفر برای افزایش دمای مریخ. البته همانگونه که میتوان حدس زد، انجام چنین کاری بسیار زمانبر است و باید آن را در چارچوب برنامهای درازمدت انجام داد. سلامت روان: یکی از مهمترین جنبههای هر فردی، مشخصههای روانی وی است. اگر به هر دلیلی سلامت روان انسان از دست برود، سلامت جسمی وی نیز تحتتأثیر قرار میگیرد و درنتیجه کارکرد و بازدهی وی بهشدت کاهش مییابد. ما در زمین در وضعیتی هستیم که سلامت روحی و روانی ما را تضمین میکند، اما اقامت در سیارهای دیگر مانند مریخ، دوری از خانواده و تحمل فشارهای گوناگون، ممکن است زمینه ابتلا به انواع بیماریهای روانی را فراهم آورد. علاوه بر اینها، حضور در جمع محدود چهارنفره و ارتباط با فقط سه نفر دیگر (که از ملیتهای گوناگون هستند و درنتیجه افکار و سلیقههای بسیار متنوعی دارند)، زمینههای ابتلا به انواع بیماریهای روانی را پدید میآورد. ایمنی و ابتلا به بیماری: اقامت در فضا باعث تضعیف سیستم ایمنی بدن میشود. در این حالت بدن مستعد ابتلا به انواع بیماریهای جسمی میشود. با توجه به مواردی که برشمردیم، میبینیم اقامت در فضا یا در سیارهای دیگر (به فرض تأمین همه احتیاجات برای ادامه زندگی انسان)، با دشواریهای بسیاری همراه است و حتما کسانی که پروژه مارسوان یا سفر و اقامت دائم در مریخ را طراحی کردهاند، باید به این موارد توجه کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.