بررسی امکانپذیری مأموریت «مارس وان» در گفتوگو با «سیروس برزو»
نشریات زرد، پیشگام اخبار بیاعتبار
فاطمه کاظمی
از زمانی که خبر ثبتنام داوطلبان برای سفر به مریخ در قالب پروژه مارسوان منتشر شد، بسیاری از علاقهمندان هیجانزده شدند و از طرف دیگر بسیاری از کارشناسان مدعی شدند انجام چنین طرحی ممکن نیست. برای آشنایی بیشتر با دلایل مخالفان این طرح، با «سیروس برزو»، کارشناس تاریخ و فناوری فضایی مقیم روسیه، گفتوگو کردیم که در ادامه میخوانید.
خبر اعزام انسان به مریخ توسط شرکت مارسوان چه بازتابی در رسانههای بینالمللی (بهویژه در روسیه) داشته است؟ این خبر در روسیه بیشتر در نشریات به اصطلاح زرد بازتاب داشته و به آن رنگولعاب دادهاند. نشریات جدی و علمی، بیشتر به عنوان یک کار تخیلی به آن نگاه میکنند. این برنامه اِشکالهای فنی و اجرائی زیادی دارد که طرح آن خود مقاله مفصلی میطلبد، به همین دلیل کارشناسان و اهل فن آن را جدی نمیگیرند و رسانههای جدی علمی و فنی دنیا، از جمله روسیه توجه چندانی به آن نکردهاند و اگر در آغاز هم این ادعا مطرح میشد، در حال حاضر نشریات علمی سنگین و جدی، دیگر به آن نمیپردازند. چرا برخی رسانهها به چنین اخباری دامن میزنند؟ همانطور که گفتم نشریات علمی سنگین در جهان کمتر به آن پرداختهاند و طرح و شاخوبرگدادن به اینگونه اخبار، بیشتر کار رسانههای همگانی زرد، از جمله نشریات شبهعلمی است. مگر پیش از این به مقولاتی مثل ساکنان مریخ، بشقاب پرنده و امثال آن دامن نمیزدند؟ آنها به دنبال تیراژ و کسب درآمد هستند و برایشان مهم نیست از چه راه. مهم فروش نشریه یا بالارفتن آمار مراجعهکنندگان به درگاه اینترنتیشان است. چرا استقبال مردم از طرح اعزام انسان به سیاره دیگر تا این حد آمیخته با شیفتگی و تحسین است؟ بهطور عمومی برای مردم عادی، بسیاری از چیزهای دیگر هم آمیخته با شیفتگی و تحسین است. عامه مردم به هر کار ماجراجویانهای توجه میکنند، حتی اگر غیرعاقلانه باشد. به همین دلیل مردم از کارهای هیجانانگیز خوششان میآید و به سیرک، نمایش شعبدهبازی یا نمایشگاههای هوایی میروند. بسیاری از مردم، نمایشهایی را که از عهده همه برنمیآید، یا از انجام آن ترس دارند، با علاقه میبینند. البته باید تأکید کرد اگر طرح ارائهشده، به عنوان برنامهای علمی و مدون باشد، قابل تحسین است. انسان ذاتا از ماجراجویی و افراد شجاعی که به دنبال انجام کارهای شگفتانگیز هستند، خوشش میآید، اما بین کار شجاعانه و کار نابخردانه، مرز مشخص و واضحی وجود دارد. تصور کنید اگر مثلا یک فرد با تجهیزات و برنامهریزی دقیق و با هدف انجام یک کار پژوهشی بخواهد از دشت لوت بگذرد و با خود تجهیزات و لوازم کار را هم بردارد، طبیعی است که باید کار او را تحسین کرد، اما اگر یک نفر بدون آشنایی با محیط و بدون داشتن وسایل و تجهیزات مورد نیاز یا بدون امکانات کافی، بخواهد با دوچرخه از دشت لوت عبور کند، در این حالت باید به سلامت عقلش شک کرد. در زمان سفر انسان به ماه در دهه1340، مراحل فرود انسان به ماه و ابزارهای مورد استفادهاش، بارها به صورت بدون سرنشین و با حضور فضانوردان در مدار زمین و ماه آزمایش شد و درنهایت آپولو-11 برای انجام این مأموریت در نظر گرفته شد. در این حالت، هرچند باز هم احتمال شکست در آن مأموریت وجود داشت، اما در مجموع کار آنها تحسینبرانگیز بود. همینطور افرادی که در گوشهوکنار تاریخ علم، خود را با خطر مواجه کرده و دل به دریا زدند تا راز نامعلومی را برای بشر باز کنند. مسلما کار این افراد برای مردم جذابیت دارد. اصولا سفر به مریخ چه مشکلاتی دارد؟ آیا انسان میتواند با فناوری کنونی به مریخ سفر کند؟ در مرحله اول باید بدانیم انجام یک سفر اکتشافی به مریخ با آنچه از سوی شرکت مارسوان مطرح شده، کاملا فرق دارد و تجهیزات متفاوتی میطلبد. حتی انجام یک سفر اکتشافی در حال حاضر با تجهیزات نرمافزاری و سختافزاری فعلی، با آمادگیهای جسمی و روانی فعلی فضانوردان، با بودجههای کنونی سازمانهای فضایی، غیرممکن است. آمریکاییها بودجه فضایی عظیمی در اختیار دارند و دستودلبازترین کشور دنیا در اختصاص بودجه به سازمان فضایی خود هستند، بااینهمه حتی آمریکاییها هم با بهرهگیری از امکانات بخش خصوصی، چند سال پس از بازنشستگی شاتلهای فضایی، هنوز نتوانستند ناو فضایی سرنشینداری بسازند که مشکل حملونقل فضانورد در مدار زمین را حل کنند. روسها گرچه از نظر مالی دستشان بسته است، اما به لحاظ فناوری و تجربه در زمینه پروازهای سرنشیندار، گردهمآوری و اتصال واحدهای عظیم در مدار زمین و برنامههای دیگری که برای سفر به مریخ لازم است، تجربه خوبی دارند، اما هیچکدام از این دو غول تاریخ فضانوردی، فرستادن انسان به مریخ را وارد برنامه رسمی خود نکردهاند. چرا؟ چون آنها خیلی خوب میدانند این طرح در شرایط فعلی شدنی نیست. مشکلات یک شرکت نوپا برای سفر به مریخ چیست؟ اصلا طرح چنین برنامهای توسط یک شرکت که هیچ سابقه و تجربهای در فناوری فضایی ندارد، بیمعناست، چه رسد به اینکه بخواهیم مشکلاتش را نام ببریم. درست مثل این است که فلان شرکت خودروسازی که تولیداتش به عنوان یک محصول نامرغوب شهرت دارد، مدعی شود که ما میخواهیم مثلا بزرگترین زیردریایی جهان را بسازیم! یا یک دانشآموز سال دوم دبیرستان ادعا کند تئوری نسبیت را رد کرده است. البته در جوامعی که سطح دانش عمومی پایین است، میتوان چنین ادعاهایی را در رسانههای گروهی دید، اما طرح مسائلی از این قبیل، تنها میتواند لبخند تمسخر را بر لب اهل فن بنشاند. چرا تاکنون آمریکا و روسیه برای سفر به مریخ اقدام نکردهاند؟ همانطور که گفتم انجام چنین برنامهای مشکلات سختافزاری و نرمافزاری زیادی دارد مثل بودجه و امکانات کافی، تجربه مثبت و قابل تکیه، وجود نیروی انسانی متخصص، آمادگی ملی برای اجرای پروژهای سنگین و تمرین و آموزش طولانی و دهها پارامتر دیگر که درحالحاضر هیچکدام از دو قدرت اصلی فناوری فضایی این امکانات و تجهیزات را در اختیار ندارند و در نتیجه نه بهتنهایی و نه با کاری مشترک، قادر به انجامش نیستند. ما هنوز در مدیریت و بهرهبرداری از همین ایستگاه فضایی بینالمللی که در 400-300 کیلومتری ماست، مشکل داریم و میبینید هرچند وقت یکبار، یک مشکل فنی، فلجشان میکند از خرابی توالت ایستگاه گرفته تا انفجار موشک یا انحراف آن و نرسیدن تدارکات به سرنشینان ایستگاه. حال سفر به مریخ با امکانات فعلی چگونه قابل اجراست؟ ضمن آن که اصولا اولین سؤال در آغاز هر برنامهای این است که چنین طرحی با کدام هدف باید اجرا شود و چه سودی دارد؟ دلیل تعطیلشدن برنامه سنگینی مثل آپولو دقیقا همین بود. در آغاز راه، کسب جایگاه و به قول امروزیها پرستیژ و پیشافتادن از حریف، هدف اصلی آمریکاییها بود که در چند پرواز به آن اهداف و برخی نتایج علمی موردنظر دست یافتند، پس (با توجه به آن هزینههای کمرشکن) دلیلی برای ادامه آن وجود نداشت و به همین دلیل تعطلیش کردند. سفر به مریخ با چه هدفی باید صورت گیرد و چرا باید هزینههای سنگین آن را پرداخت؟ این سؤالی است که هنوز جواب قانعکنندهای برای آن وجود ندارد. با توجه به خطرات بسیار زیاد این کار (و در حقیقت غیرممکنبودن آن) آیا بهتر نیست دولتها و سازمانهای بینالمللی قوانینی برای این کار وضع کنند؟ من در ملاقاتهایم با بسیاری از کارشناسان فضایی و فضانوردان روسیه، نظرشان را درباره مأموریت مارسوان پرسیدهام. همه با تمسخر به آن نگاه میکنند و میگویند از یکسو عدهای فرصتطلب پشت آن قرار دارند و از سوی دیگر هم عدهای جوان جویای نام. متأسفانه در ایران، برخی رسانهها آن را خیلی جدی میبینند. اصولا تصور نمیکنم دولتها یا سازمانهای بینالمللی این قضیه را جدی گرفته باشند. آنهایی که در سنوسال من هستند، میدانند در دورانی که برنامه آپولو در حال اجرا بود، مقالههای متعددی در نشریات دیده میشد که نوید میداد بهزودی شهرهایی در ماه ساخته میشود و بخش مهمی از ساکنان زمین به ماه منتقل خواهند شد و حتی شرکتهایی بهوجود آمد که زمینهای ماه را میفروختند. طبیعی بود که کارشناسان اهل فن، به اینگونه مطالب میخندیدند. به همین دلیل دولتها و سازمانهای بینالمللی توجهی به اینگونه تخیلات ندارند. در ضمن، با توجه به حاکمشدن تفکرات اومانیستی در کشورهای غربی، میگویند هرکس اختیار بدن خودش را دارد و دخالت در اینگونه موارد را تعرض به حقوق فردی میدانند. بازتاب گسترده خبرهای بیاعتباری مانند اعزام انسان به مریخ توسط یک شرکت خصوصی گمنام، نشانه ناکارآمدی شیوههای کنونی ترویج علم در جامعه ما نیست؟ اصلا شما بفرمایید چیزی بهعنوان ترویج علم در جامعه ما وجود دارد؟ شما معدود نشریات علمی متعهد و اصولی را که تعدادشان به انگشتان یک دست هم نمیرسد و هیچکدام تیراژشان از مرز دو-سه هزار هم نمیگذرد، کنار بگذارید، ما دیگر نشریات علمی ارزشمندی نداریم که بهواقع مروج علم باشند. متأسفانه رسانههای گروهی ما بهویژه تلویزیون، مردم جامعه را به طرف سادهانگاری علمی پیش میبرد. برنامههای تلویزیونی ما جولانگاه شرکتهای خصوصی شدهاند که در پوشش ظاهری علمی، به تبلیغ محصولاتشان میپردازند. بیشتر نشریات ما هم منعکسکننده خبرهای محصولات شرکتهای خارجی هستند. اسم این آگهیهای تبلیغاتی را هم میگذارند اطلاعرسانی از جهان فناوری. ترجمههای ناقص و گاه غلط هم وضعیت را بغرنجتر کرده است. خلاصه آنکه امروزه خبرهایی باعنوان علمی و فناوری در رسانهها منتشر میشود بدون آنکه بیان شود یک واقعه یا رخداد علمی در کدام فناوری ریشه دارد و مسیر این دستاورد، چگونه طی شده؛ این روندی است که متأسفانه سالها ادامه داشته و بهتدریج خوانندگان مطالب علمی را به طرف سطحینگری و چیزی شبیه فستفود علمی برده است. بسیاری از نشریاتی که از من مقاله میخواهند، در ابتدا تأکید میکنند خوانندهها، حوصله خواندن مقالات عمیق و طولانی را ندارند و بهتر است مطلب از دو، سه صفحه بیشتر نشود. این نشان میدهد دانش جامعه سطحی شده و به مطالب سطحی علاقهمند است. در چنین جامعهای بهراحتی میتوان هر مطلبی را که ارزش علمی ندارد بهعنوان یک پدیده علمی جا انداخت؛ مثلا بهراحتی نگاهها را معطوف کره ماه کرد تا تصویر نشان فلان شرکت را در سطح ماه جستوجو کنند، اما سفر انسان به ماه را دروغ بپندارند. منشأ این سطحینگری از کجاست؟ دلایل متفاوتی دارد. برای مثال تمامی در و دیوارهای میدان انقلاب در تهران و خیابانهای اطرافش پر است از آگهی مؤسساتی که با دریافت چند میلیون تومان، پایاننامه تحصیلی مینویسند یا مقاله به اصطلاح علمی در نشریات معتبر! علمی جهان منتشر میکنند، بعد هرچند وقت یکبار اعلام میشود رتبه علمی ما در منطقه و جهان چنین و چنان است! علم و ترویج علم در ایران فعلا چنین وضعیتی دارد. پس چه توقعی است که مقولههایی مثل طرح مارسوان بازتاب گستردهای نداشته باشد؟ به نظر شما سرانجام چنین طرحی چه میشود؟ همانطور که قبلا هم گفتم این نخستین طرح جنجالی و بادکنکی نیست و آخرینش هم نخواهد بود. اصولا ذات سرمایهداری ایجاد جنجال برای کسب درآمد مشروع و نامشروع است. در کنار طرح اینگونه برنامهها، هزاران برنامه جانبی به وجود میآید که از طریق آنها کسب درآمد میشود. برخی از این پروژهها برای معطوفکردن نگاهها از سویی به سوی دیگر مطرح میشود. شما روزنامهنگارید و میدانید چه میگویم. برای منحرفکردن نگاه جامعه از یک موضوع، موضوع پرهیجان و جنجالی دیگری را حتی به شکل تخیل و شایعه به وجود میآورند تا موضوعی را از اهمیت بیندازند یا کماهمیت جلوه دهند. این فقط در موضوعات سیاسی نیست. یک واقعه به ظاهر علمی و شبهعلمی هم میتواند عامل این کار باشد. بهطور معمول اینگونه جنجالها تا مدتی ادامه پیدا میکند، ولی درنهایت بهتدریج و در مواردی هم ناگهانی به فراموشی سپرده میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.