جهانیبودن ایران
سیدمحمد بهشتی-رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی
روح کلی کنوانسیون میراث جهانی، مبین این است که دستاوردهای فرهنگی جوامع بشری که از تعامل با محیط خود حاصل شده، صرفا به خودشان اختصاص ندارد، بلکه متعلق به کل بشریت است و تمامی بشریت سهمی در این میراث دارد.
از طریق این کنوانسیون و دیگر کنوانسیونهای معطوف به میراث طبیعی و میراث غیرملموس و... تلاش میشود تا: 1. آثار ارزشمند میراث بشری شناخته و ثبت و ضبط شود. بدین ترتیب هر کشوری که در این فهرست اثری را ثبت میکند، شاخصهای جهانشمول و همهفهم برای آشکارکردن سهمِ آوردههای تاریخی و طبیعی سرزمین خود در میراث جهانی در دست خواهد داشت. به طور طبیعی هرچه تعداد آثار بیشتر و کیفیت آنها درخشانتر باشد، موقعیت بهتری برای آن کشور برای معرفی و تبلیغ خود از بُعد فرهنگی و فاخر فراهم میشود. 2. هر کشوری با ثبت آثارش در فهرست میراث جهانی، جدا از امتیازاتی که ذکر شد، دارای مسئولیت مهمی میشود. زیرا بهلحاظ معنایی میپذیرد امانتدار بخشی از میراث بشری باشد و بدین سبب باید با انجام تکالیف و مسئولیتهایی که در پرونده پذیرفته است، تلاش مضاعفی در ایفای نقش امانتداری خود انجام دهد. 3. نظام مدیریتی تعریفشدهای بر روند مرمت و حفاظت از آن آثار حاکم شود که تضمینکننده بقا و ارتقای آثار است. این موضوع بهویژه در مناطقی از جهان که سوءمدیریت ناشی از فرازوفرودهای سیاسی اثراتِ سوئی بر پیکره آثار تاریخی میگذارد، نقشِ مهمی در حفاظت از حریم آنها دارد. مرکز یونسکو با اهرمهایی هدایتی که به واسطه پذیرش ثبت جهانی در کشورها در دست میگیرد، میتواند سوءمدیریتها را مهار کرده و کشورها را برای تصحیح شیوهها یاری کند. مثال آن موضوع تعدیل ارتفاع برج جهاننمای اصفهان است که ممکن بود به دلیل سوءمدیریت شهرداری، منظره میدان نقش جهان خدشهدار شود، ولی به واسطه اهرمهای ثبت جهانی در ۱۳۸۳ اصلاح شد. 4. از طرف دیگر برای جهان به دلیل حمایت از آثار، مسئولیتی پدید میآید. زیرا این احتمال هیچگاه منتفی نیست که آثار تاریخی بر اثر فرسایش ناشی از مرور زمان یا بلایای طبیعی مانند سیل، توفان و زلزله یا ناهنجاریهای انسانی مثل شورش و جنگ تهدید شود. مانند ارگ بم که پس از زلزله ۱۳۸۱ خسارت بسیاری دید و کمکهای جهانی بلافاصله بهواسطه مسیر یونسکو به آن سو سرازیر شد. یا مثال دیگر مددگرفتن از ثبت جهانی میدان نقش جهان اصفهان برای فشارآوردن به حکومت صدام با هدف جلوگیری از موشکباران شهر اصفهان در زمان جنگ تحمیلی بود. با افزودهشدن دو اثر تاریخی ـ فرهنگی «شوش» و «میمند»، به فهرست جهانی تعداد آثار ایران در فهرست میراث جهانی به 19 اثر رسیده است و رتبه ایران در جهان به پله هشتم ارتقا یافته و از کشورهای کهنی مانند یونان و کشور ثروتمندی مانند آمریکا و کشوری توریستی مانند ترکیه پیشی گرفته است. این موضوع خودبهخود از سهم آشکار ایران در میراث جهانی حکایت میکند، اما باید توجه کرد که اگر محدودیتهای مدیریتی کمیته میراث جهانی نبود ما به اندازه تمام نمونههای ثبتشده کنونی در آن فهرست، آثاری فاخر و با ارزش برای عرضه داشتیم.
حال آنکه رتبههای نخست مدتهاست از خود تحرک قابلقبولی نشان نمیدهند و آثار چندانی برای افزودن به سیاهه خود ندارند. از این مسئله میخواهم به این نتیجه برسم که ایران فارغ از تمام مجادلات، فقط به اعتبار فهرست یونسکو، سهم بزرگی در میراث جهانی دارد. تعدد این آثار، تابع کهنسالی، تداوم فرهنگی، تنوع طبیعی و از همه مهمتر جهانیبودن ایران است. ایران از گذشتههای دور در موقعیتی قرار دارد که مرکز ملاقات حوزههای فرهنگی مختلف بوده است. حال که در مناسبات بینالمللی امروز، بحث جهانیشدن بسیار گرم است، ولی ایران با وجود سابقه دیرینه جهانیبودنش بیرون از گود قرار دارد، باید از خود بپرسیم چه میتوان کرد؟ به نظر من یکی از موانع بازگشت ایران به نقش تاریخی خود، تنزل معنای جهانیشدن به جهانیسازی است؛ یعنی پذیرفتن این امر که برای جهانیبودن باید براساس الگویی رفتار کرد که داعیهداران جهانیشدن تولید کردهاند. این تنزل معنا دو وجه دارد؛ یکی وجه تحمیلی که از سوی آنان بر بازیگران این عرصه دیکته میشود و دیگری وجه پذیرشی که در باور کسانی که میخواهند جهانی باشند، بهوجود میآید. جهانیبودن ایرانی در سراسر تاریخ مبتنی بر رندی و نفوذ در دلها بوده است. اکنون نیز اگر ما این باور را از خود دور کنیم که جهانیشدن مستلزم گردننهادن به قواعد بازی جهانیسازی است، میتوانیم بدون پرخاشجویی و با بهجاآوردن ویژگی جهانیبودن، دوباره در مقیاس جهانی نقش ایفا کنیم و زایندگی و بالندگی فرهنگی خود را از سر بگیریم و دوباره در میراث بشری نقشی پررنگ ایفا کنیم و بازهم آثاری درخور ثبت جهانی پدید آوریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.