ناصر ایمانی، فعال سياسي اصولگرا، در گفتوگو با «شرق»:
عدممسئوليتپذيري به «نان به نرخ روزخوري» ميانجامد
مسعود کاظمی: بارها شنيده شده است كه برخي افراد، فرهنگ سياسي ايران را آلوده به برخي كجرويها ميدانند. برخوردهاي تند همراه با بياحترامي و همچنين ايرادگيري نسبت به جناحهاي ديگر ازجمله اين رفتارهاي سياسي روزمره جامعه ما شده است. در همين راستا و بهويژه در معرفي كابينه دولت تدبير و اميد برخي ايرادگيريها انجام ميشد كه به اين بحث مجددا دامن زد. در همين راستا با دكتر ناصر ايماني، فعال سياسي اصولگرا و عضو سابق شورای سردبیری روزنامه رسالت گفتوگو كرديم. او مشكلات فرهنگ سياسي ايران را كم نميداند. مهمترين مشكلاتي كه اين فعال سياسي اصولگرا بر آنها انگشت ميگذارد، نبود روحيه مسئوليتپذيري و ايرادگيري نسبت به جناحهاي مختلف است و راهكار حل اين مشكلات را تغيير نظام ساختار پارلماني ميداند. شما مشكلات عمده فرهنگ سياسي ايران را چه ميدانيد؟ اگر بخواهيم وارد مشكلات فرهنگي سياسي كشور شويم، نيازمند بحثي جامع و طولاني است. بهويژه اين مسائل بعد از پيروزي انقلاب، شكل خاصي بهخود گرفته است. اما يكي از مشكلات ما در اين عرصه عدم مسئوليتپذيري است. اين معضل صرفا مربوط به فضاي سياسي كشور نيست. اين موضوع در عرصههاي مختلف كشور است. ريشههاي عدم مسئوليتپذيري در جامعه سياسي ما چيست؟ مفهوم مسئوليتپذيري در كشور ما، شعاري است. ريشههاي آن به تاريخ كشور باز ميگردد. در كشور ايران قرنها حكومتي استبدادي وجود داشت. شاهان هيچ مسئوليتي در مقابل مردم نداشتند به اين دليل كه قدرت خود را از مردم نميگرفتند. مسئوليتپذيري، ريشه در پاسخگويي دارد. اگر انسان مسئوليت خود را از كسي بگيرد، آنگاه خود را موظف ميداند كه در مقابل آنها پاسخگو باشد و مسئوليت اعمال و رفتار خود را بپذيرد. برهميناساس در دوران شاهنشاهي، شاهان به هيچ عنوان خود را نماينده مردم نميدانستند و به همين خاطر، دليلی هم براي پاسخگويي وجود نداشت. بههرروي، اين فرهنگ در جامعه ما ريشه دواند. در قرآن هم آمده است كه همه بايد پاسخ اعمال خود را بدهند، بهجز خدا، چرا كه خداوند آفريننده همهچيز است و به غير از خدا همه بايد پاسخگوي اعمال و رفتار خود باشند. حال اين مسئله را اگر در نظامهاي حكومتي در نظر بگيريم، قضيه به اين شكل در خواهد آمد كه هر نظامي كه برآمده از اراده مردم باشد طبعا در مقابل مردم مسئوليت ميگيرد و به همين خاطر بايد پاسخ مشكلات و كاستيها را بدهد. اين مشكل صرفا در فضاي سياسي است؟ متأسفانه اين مشكل در كوچكترين بخشهاي جامعه ما نيز رسوخ كرده است. بهطور مثال در يك خانواده، پدر خانواده كه مسئول اداره خانواده است، بههيچوجه پاسخگوي كاستيها نيست. درواقع اين فرهنگ سلسله مراتبي و عدم پاسخگويي حتي وارد خانوادهها هم شده است. اين فرهنگ غلط، در بند بند جامعه ما رسوخ كرده است. به هر روي براي حل اين مشكل نيازمند زمان هستيم. به مرور بايد اين مسئله را حل كرد. چرا بعد از انقلاب اين روند متوقف نشد؟ بعد از انقلاب هم كه نظام حكومتي، منبعث از آرا و اراده مردم است (البته با تمام كم و كاستي كه دارد) اين فرهنگ كمتر تغيير كرد و در ميان برخي دولتمردان ما باقي ماند. يكي از دلايل وجود اين مسئله، همان فرهنگي است كه پيشتر به آن اشاره كردم و در باور ما كماكان باقي مانده است كه دولتمرد، حتيالمقدور بايد سعي كند از پاسخگويي فرار كند. دليل ديگر اين مسئله هم به نظرم، مسائل اقتصادي و در رأس آن نفت است. نقش نفت در اين ميان چيست؟ در حكومتهاي نفتي، عمدتا به اين دليل كه دولت، درآمدهاي خود را از ماليات مردم تأمين نميكند، بنابراين كمتر نياز به همراهي افكار عمومي را در خود ميبيند. زیرا زمانيكه پاسخگو نيستي، اين مسئله اهميت خود را از دست ميدهد. اين مسئله البته از رئيس يك اداره كوچك تا مقامات بالا را در بر ميگيرد. بههرحال كسي هم آموزش نديده است كه نسبت به رفتار خود پاسخگو باشد. وقتي نگاه ميكنيم، ميبينيم نهتنها نهادهاي دولتي بلكه نهادهاي مختلف فرهنگي هم تاكنون ديده نشده كه توضيحي در قبال اعمال خود بدهند. درواقع از يك عذرخواهي هم خودداري ميكنند چه رسد به اينكه در قبال رفتار خود بخواهند استعفا دهند. اين مسئله متأسفانه هنوز هم در كشور ما جايگاهي ندارد. بههرحال همانطوري كه گفتم، در فرهنگ سياسي ايران، پاسخگويي، جزء وظايف دولتمردان به حساب نميآيد. ملت ما قرنها اين مسئله را ديده است كه حتي يك ژاندارم در مقابل رفتار خود هيچ پاسخي نميداد و بهنوعي پرسش در جامعه ما از بين رفت. از طرف ديگر هم وجود نفت است. نفت با اين شيوه كه ما از آن استفاده ميكنيم، بيشتر آسيبرسان بوده است. پس شما هم بخشي از اين مشكل را در بزرگشدن دولت ميدانيد؟ دقيقا. دولت تمركز ايجاد ميكند. همين مسئله هم باعث ميشود كه سياستمداران نقش مردم را ناديده بگيرند. درواقع مسئولان بهطور عام، خود را بينياز از مردم ميدانند و اين بزرگترين مشكلي است كه نفت در مقوله سياسي براي كشور ما ايجاد كرده است. وقتي مسئولان خود را بينياز بدانند، طبعا پاسخگو هم نيستند و وقتي پاسخگو هم نباشند، طبعا نقادي را تحمل نخواهند كرد. اين مسئله باعث شده است كه ما حتي در ميان مديران خود نيز كسي را نبينيم كه به دليل اشتباهات خود عذرخواهي كند. درواقع اين معضل به تمام بخشهاي جامعه ما تعميم يافته است. حتي من ميخواهم بگويم كمتر بهياد ميآورم يك مدير بالادستي، معاون خود را بهدليل رويكرد و عمل اشتباه از كار بركنار كند. درواقع اگر كسي هم بركنار شده است، ديده نشده كه دليل بركناري رفتار اشتباه فرد بوده باشد. اين مسئله تا چهاندازه منجر به افزايش فساد ميشود؟ بارها ديديم كه فردي براي فساد مالي، هرچند ناچيز، خلع مسئوليت شده است؛ اما تاكنون نديدهايم كه فردي بهدليل فساد مديريتي كه بعضا هزينه بالاتري را هم تحميل ميكند، مورد پرسش قرار بگيرد. متأسفانه در كشور ما فساد خلاصه شده است به فسادهاي شخصي و مالي. عدمانتقاد از خود چه نقشي را دراينميان بازي ميكند؟ متأسفانه همينگونه هم شده است و ميبينيم تاكنون هيچ حزب يا جناحي از خود انتقاد نكرده است. مردم زيگزاگهاي متعدد سياسي را ميبينند اما كسي توضيحي دراينباره بدهد؛ برای مثال در هشت سال دولت سابق، تصميمات متعددي گرفته شد و اصولگرايان از آن حمايت كردند. حال توضيح نميدهند آن رفتار درست بود يا خير. اصلاحطلبان درباره رفتار تند خود در دوران دولت اصلاحات و بستنشستن در مجلس چه نظري دارند؟ آيا آن رفتارهاي تند را تأييد ميكنند؟ خب دراينباره چه بايد بكنند؟ فكر ميكنيد هر فرد يا جناح سياسي از گذشته خود دفاع كند يا آن را نقد كند؟ درواقع همين است. اگر درست ميدانند از آن دفاع كنند و اگر اشتباه است بگويند مثلا طرفداران آقاي هاشمي درباره شعار «دشمن هاشمي، دشمن پيغمبر است» سكوت كردند؟ اصولگرايان هم به همين شكل. در مورد مذاكرات هستهاي چرا اصلاحطلبان سكوت كردند؟ به نظرم جبهه پايداري كه اعلام كرد دغدغه داريم، ورای درستي يا غلطي انتقاد آنها، ارجحتر است؛ چراكه حداقل موضع خود را اعلام كردند. متأسفانه اين مسئله در جناحهاي سياسي نيست و افراد هم همين مسير را ميروند. درواقع افراد هم درباره مواضع خود حاضر به توضيح نيستند. ادامه اين روند به كجا ميرسد؟ عدممسئوليتپذيري به مرور افراد را تبديل به نان به نرخ روز خور ميكند. آرام آرام افراد ميآموزند هر طرف كه باد آمد، به همان سمت حركت كنند. دراينصورت افراد، عضو حزب بزرگ باد ميشوند. فرد در برابر گذشته خود سكوت ميكند بعد از راه ميرسد و مواضعي تند و بهاصطلاح انقلابي ميگيرد. برخي هم سكوت ميكنند تا ببينند كدام طرف قويتر است. اينجا ديگر مرزها هم مخدوش ميشود. چون كسي كه اعلام موضع نميكند، خط فكري خود را هم مشخص نميكند. همين امروز هم ما تعداد زيادي از مسئولان را ميبينيم كه با توجه به تعريف از جناحهاي سياسي موجود، نميتواني بفهمي آنها كدام خط سياسي را پي ميگيرند. خب هزينه انتقاد از خود در جامعه سياسي ما بالاست و ميتواند منجر به سوءاستفاده رقبا شود. بههرحال هركس اگر از گذشته خود يا جريان سياسي خود انتقاد كند، هزينه زيادي را ميپردازد و همين مسئله باعث ميشود بسياري از افراد براي فرار از هزينهها چنين نكنند. اگر كسي از خود يا جريان سياسي خود انتقاد كند، جناح مقابل بهاصطلاح اين مسئله را برجسته ميكند. به همين دلیل كسي هم تمايلي ندارد براي خود دردسر بخرد. در مورد مسائل ديگر هم قضيه به همين شكل است. درباره آلودگي هواي تهران كسي را نميتوان يافت كه مسئوليت بپذيرد. براي پروژه تهران- شمال هم وضع به همين منوال است و كسي توضيح نميدهد كه اين پروژه چرا تا اين اندازه عقب افتاده است. هيچكس نميگويد چرا چنين شد. خب براي حل اين مسئله چهكار بايد كرد؟ به نظرم بايد همه در يك حركت دستهجمعي شروع به انتقاد از گذشته خود كنيم و سعي كنيم با مردم شفاف باشيم. اين كار ميتواند سرآغاز حركت به سمت پاسخگويي باشد. بهنظرم در اين زمينه احزاب سياسي ميتوانند پيشقدم شوند. تاكنون كسي در ساختار سياسي ما از خود انتقاد كرده است؟ قبلا بهطور فردي ديديم كه برخي از خود انتقاد كردند. مانند آقاي توكلي كه چندينبار اعلام كرده كه اشتباه كرده است. متأسفانه اين موارد استثنا است. اين مسئله تاكنون در ميان رؤسای جمهور، وزرا، معاونان وزرا و... ديده نشده است. ايرادگيري و مو را ازماستكشيدن در فرهنگ سياسي ما چه نقشي را بازي ميكند؟ ريشه مسئله مو را ازماستكشيدن، بيشتر به مرزبندي غيرمنطقي جناحهاي سياسي ما باز ميگردد. به اين معنا برخي مرزهاي عقيدتي محكم با احزابي كه در همين كشور و براساس قانون بهوجود آمدهاند، ميكشند و براي اثبات اين مسئله مو را از ماست ميكشند. اين مسئله در مرزهاي سياسي هم وجود دارد و بعضا حتي نميتوان تصور كرد كه برخي جناحهاي سياسي با يكديگر همكاري كنند. اين موارد باعث روحيه ايرادگيري ميشود. اين مسئله ريشه در شيوه پارلماني ما دارد. تفاوت نظام ايران با نظامهاي پارلماني ديگر كشورها چيست؟ در كشورهاي خارجي، نه لزوما غربي، نظامها براساس احزاب هستند. درواقع احزاب هستند كه پيروز ميشوند و نه افراد. وقتي حزبي نميتواند به تنهايي بيش از 50 درصد آرا را بهدست آورد، مجبور ميشود با يك و بعضا دو حزب ائتلاف كند تا بتواند دولت تشكيل دهد. گاهي اوقات احزابي با هم ائتلاف ميكند كه از نظر ايدئولوژيك با يكديگر ائتلاف ميكنند. مثلا حزب ليبرالدموكرات با حزب سوسياليست ائتلاف ميكند، اما در كشور ما تصور ائتلاف پايداري با كارگزاران باورکردنی نیست؛ اين احزاب در يك خيابان با هم نميروند. اگر احزاب ما مجبور شوند در اين شرايط با يكديگر ائتلاف كنند، ديگر چنين رفتاري را نميبينيم؛ چراكه فكر ميكنند بعدا ممكن است نياز باشد با يكديگر ائتلاف كنند. شما فكر ميكنيد بين احزاب سوسياليست و ليبرال، همگرايي بيشتر است يا احزاب اصولگرا و اصلاحطلب؟ بهطبع بين جناحهاي اصولگرا و اصلاحطلب اشتراكات بيشتري است تا بين احزاب چپ و راست. حداقل از نظر ايدئولوژيك آنها هيچ نزديكي با يكديگر ندارند. مشكل ما اين است كه كار به جايي رسيده است که در يك گرايش طيفهاي مختلف هم با يكديگر كنار نميآيند. در پايان چه راهكاري براي خروج از اين مشكلات پيشنهاد ميكنيد؟ من فكر ميكنم بايد تغييرات اساسي در شيوه اداره كشور بهوجود آوريم. ما تاكنون در مسيري گام برداشتيم كه مرتب به سنگلاخ رفته است، بايد مسير خود را در يك جاده آسفالت ترسيم كنيم. به نظرم بخشي از مشكلات ما با اصلاح ساختارها و قانون اساسي حل ميشود. تغييرات هم بايد معطوف به تغييرات در مجلس باشد. ما چارهاي جز دو كار نداريم؛ اول نقش احزاب را در مجلس به رسميت بشناسيم، و دوم اینکه نياز به مجلس ديگري داريم. مجلسي از نخبگان كشور. در ابتداي انقلاب برخي اتفاقات افتاد كه البته محصول شرايط بود، اما وقتي وارد كار شدیم، ديديم نياز به اصلاح امور داريم. وقتي نظام پارلمان ميخواهيم، بايد نقش احزاب و گروهها را هم در آن بهرسميت بشناسيم. شهيد مدرس هم در زمان رضاشاه روي نقش احزاب قدرتمند و تأثيرگذار صحه ميگذاشت و اگر چنين اتفاقي بيفتد احزاب قدرتمندي خواهيم داشت. درواقع بسياري از مشكلات فرهنگ سياسي در گرو حل اين مسئله است. شايد در اينجا پرسيده شود چه احزابي اجازه فعاليت خواهند داشت. بهنظرم به هر حال وقتي در اين مسير گام برداريم، آنگاه ميتوان به آينده اميدوارتر بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.