مفهوم کار در مدیریت شهری
لطیف روحانی
در کشورهای مختلف و در تمدنهای گذشته تنوع زیادی در پدیده کار و فرهنگ آن مشاهده میشود. در میان رومیان باستان، کار فقط کار یدی تعریف میشد و آنهم تنها برای بردگان مناسب بود. سپس در عصر فئودالی با تغییر در برداشت از مفهوم کار، انگیزهها منوط به تعهد و سوگندی شد که نسبت به ارباب ارائه میشد، درواقع برای اولینبار نیروی کار با صاحبکار براساس یک ارزش تعریف شد. سپس در عصر بورژوازی و با جایگزینی تدریجی انرژیهای دیگر بهجای کار یدی انسان، در مفهوم کار تغییرات وسیعی پدید آمد. ابتدا با بهوجودآمدن نوع بدوی اتوماسیون، کار اجتماعی بهصورت بدوی پدید آمد و دولت تجلیگاه و مرکز نظم جامع نیروی کار شد، اما در عصر حاضر با توسعه تکنولوژی و تقابل تحول و نوآوری آن با ثبات و تمرکز شدید دولت نشان داد که نیروی کار نمیتواند به ساختهای بیش از اندازه متمرکز برای رشد خود اعتماد کند. زیرا عواملی نظیر انگیزه، تکنولوژی و توزیع نظم، همراه و همسو حرکت نمیکنند. آنچه در فرایند سنتی تعریف مفهوم کار بهچشم میخورد این است که محاسبه ارزش اطلاعات متبلورشده در کار نادیده گرفته شده، زیرا کار را نیرویی میدانند که در یک دامنه تغییر عمل میکند. در این رویکرد نمیتوان ارزش اطلاعات متبلورشده را در تحول حاصل از کار و در خود کار بهدست آورد. درحالیکه از نگاه جدید، کار عبارت از انرژی هدفداری است که موجب تغییر از حالت A به B میشود که هر سیستم سهجزئی (جرم، انرژی و اطلاعات) از جمله سیستم مدیریت شهری برای مقابله هژمونی آنتروپی فزاینده درونی و خارجی خود به آن نیازمند است تا بتواند به بقا و تکامل خود ادامه دهد. در این تعریف عامل اطلاعات به مفهوم جدید کار وارد شده است. به بیان دیگر یعنی شاخص تغییر مکان تابعی از تأثیر اطلاعات مصرفشده در جریان کار است. براساس این تعریف، به هر مقدار که انرژی اطلاعاتی به کمترین مقدار خود میرسد، مقدار انرژی فیزیکی بهکارگرفتهشده بیشتر میشود و در این شرایط هرچه بیشتر کار انجام دهیم، نتیجه معکوس میگیریم. چیزی که متأسفانه در طول تاریخ، تاریخ مدیریت شهری ما کموبیش حاکم بوده است. درواقع مدیر شهری یا شهردار موفق کسی یا کسانی نیستند که ساعات بیشتری در دفتر کارشان حضور دارند و شب و روز نشناسند و کار فیزیکی و یدی بیشتری انجام میدهند زیرا مفهوم جدید کار در حوزه مدیریت شهری امروزی عبارت است از تعادل میان انرژی و اطلاعات، به تعبیری کار را میتوان کاربرد اطلاعات در انرژی (هدف در انرژی) تعبیر کرد که در سه دسته کار سختافزاری (با اطلاعات کم) کار سختافزار - نرمافزاری (با اطلاعات متوسط) و کار نرمافزاری (با اطلاعات زیاد) متبلور میشوند. موضوع نوع اول کار، افزایش تولید و سود، موضوع کار از نوع دوم، فزونی نظم و قدرت و موضوع نوع سوم کار افزایش دانش و علم است که البته در حوزه مدیران شهری ما، بیشتر بر نوع اول کار تمرکز شده است و دو نوع دیگر کمتر موردنظر قرار میگیرد. فراموش نکنیم که، کار، سیاست و فرهنگ، همگی از یک مقوله هستند فقط اشکال آنها متفاوت است. زیرا کار، مکانیسمی از آرایش محدود انرژی و اطلاعات در محدودهای خاص است که هدف محدود و مشخصی ندارد. سیاست نیز از همین آرایش بهره میبرد با این تفاوت که شکلی عامتر دارد و وابسته به قدرت متمرکز است و سرانجام ترکیب انرژی و اطلاعات را فرهنگ مینامند که نظم خودجوش و پذیرفتهشده اجتماعی است. به زبانی دیگر کار، تجلی سیاست، تجلی فرهنگ است؛ بنابراین کار، انرژی هدفداری است که کالا تولید میکند. سیاست، انرژی هدفداری است که نظام محدودی در یک حوزه جغرافیا بهوجود میآورد و فرهنگ، انرژی هدفداری است که نظام اجتماعی را به مقوله آگاهی اجتماعی متصل میکند و خالق هنر است. بنابراین در یک سیستم مدیریت شهری موفق و مولد، کار تولیدی، کار سیاسی و کار فرهنگی در یک جهت قرار میگیرند؛ گرچه پیچیدگی خاص خود را دارد، اما همراستا هستند. در مدیریت شهری ما، حلقه گمشده، کار معطوف به پژوهش، اطلاعات و دانایی است. اهمیت این حلقه، از آن جهت است که کار معطوف به پژوهش دائما در حال تغییر آرایش انگیزههای خود از دانی به عالی است. فرمول کار یدی به اضافه کار فکری بهعنوان نیروهای انسانی طراح و ماشینساز برای توسعه منابع انسانی مدیریت شهری ضروری است، زیرا این نیروها امکان تحقق عملی یک اندیشه را فراهم کرده و با جذب اندیشههای مختلف نوین، قدیم و آرایش آنها بهصورت طراحی جدید و اجرای آنها برای اولین بار، اندیشه یا اندیشههای نوین حاصل از پژوهش را بهعمل آورده و تجربیات جدیدی را به مدیریت شهری اضافه میکنند. درواقع کارآفرینان خلاق یک جامعه شهری این دسته از نیروها هستند. یک کارآفرین متکی به منابع اقتصادی را تاجر، یک کارآفرین متکی به منابع سیاسی را سیاستمدار و یک کارآفرین متکی به منابع عملی را طراح و ماشینساز مینامیم. معمولا یک کارآفرین شهری کمپلکس قدرت استفاده از همه منابع فوق را برای گسترش محیط کار خود دارد. قدر مسلم حضور چنین کارآفرینانی برای انجام وظیفه در مدیریت شهری یک انتخاب درست است؛ زیرا اینان میتوانند از تمام عناصر اقتصادی و سیاسی و علمی برای انجام طرح و توسعه مدیریت شهری بهره بجویند. چیزی که متأسفانه در انتخاب مدیران شهری، بهویژه در حوزه سازمانی و شرکتهای شهرداری یا شهرداران مناطق یا مدیران کل ستادی از قدیمالایام، کمتر مورد توجه بوده است و معمولا رنگوبوی سیاسی افراد، توصیههای دیگران مبنای گزینش مدیران میانی و اجرائی در حوزه مدیریت شهری ما بوده و اصل شایستهسالاری همواره مهجور باقیمانده است. در چنین رویکردی است که کار یدی، فیزیکی و گاه فلهای، جای کار دانشپایه را میگیرد؛ مثلا افتخار یک شهردار منطقه به آن است که دیشب تا صبح سرکار بوده درحالیکه در مدیریت نوین شهری یک تصمیم صحیح و مبتنی بر دانش اثرش بهتر از شبانهروزی کارکردن یدی است. بنابراین شورای شهر و آقای دکتر قالیباف و تیم فکری ایشان باید راهی پیدا کنند که سرمایههای غیرمولد را به بخشهای مولد انتقال داده و بر ثروت اجتماعی شهر بیفزایند و در فرایندی برنامهریزیشده تلاش شود که سکان مدیریت شهری در حوزه سازمانها و مناطق و دوایر اجرائی و همچنین سرمایههای شهری دست غیرکارآفرینان بهدست کارآفرینان سپرده شود و در جهت بهبود فرایند معیوب بلدیه به مدیریت نوین شهری، جدیت بیشتری بهعمل آید که البته اقدامات قابل تقدیری نیز به عمل آمده است. اگر شوراهای شهر و مدیران شهری ما بهویژه در حوزه کلانشهرها نتوانند از طریق کار حاصل از علم و نظم، ساختار تولیدی، سیاسی و فرهنگی شهر را بههم پیوند بزنند، همهچیز فلج میشود و مدیریت شهری بهطور طبیعی وابسته به منابع غیرمولدی چون فروش فضای شهر (تراکم) خواهد شد. بهاینترتیب جامعه شهری دچار ناپایداری و توسعه نامتوازن و تسلیم شرایط خارجیای میشود که بر وی تحمیل خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.