شهریشدن و اکولوژی زاغهنشینی
جواد گنجی
جهان امروز جهانی است که در آن فرایند شهریشدن منهای فرایندهای رشد و صنعتیشدن، بدل به روندی محتوم شده است، گویی اینک سرمایهداری متأخر گرایشی ذاتی دارد به ازهمگسستن رابطه رشد تولید از رشد اشتغال. اما نباید فراموش کرد که شهریشدن منهای رشد و رفاه عمومی بهوضوح میراث یک بزنگاه تاریخی در عرصه سیاست جهانی است. جهان از دهههای ۷۰ و ۸۰ به بعد بهکلی جهانی دیگرگونشده است که هیچ شباهتی به دورههای پیش از خود ندارد و نقد همهجانبه آن نیازمند ابزار غنی نظری و خلاقیتهای فکری و مفهومی است. در سالهای بعد از دهه ۷۰ میلادی با هدایت بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول در کشورهای جهان سوم سیاستهایی پیاده شد که «برنامههای تعدیل ساختاری» نام گرفت. به گمان مایک دیویس، مؤلف «سیاره زاغهها»، برنامههای تعدیل ساختاری را میتوان سرآغاز سرطانیشدن رشد زاغهنشینی و فقر دانست. «تعدیل ساختاری» دربرگیرنده مواردی بود اعم از آبرفتن بخش دولتی یا عقبنشینی دولت از حوزه خدمات عمومی، خصوصیسازی گسترده، قطع بودجههای عمومی و رفاهی (به بهانه صرفهجویی)، قطع سوبسیدهای اقتصادی، آزادسازی قیمتها و قسعلیهذا. بهواسطه همین سیاستهای سبعانه است که فورا شاهد پدیدههایی چون پایینآمدن دستمزدها، بالارفتن قیمتها، صعود نجومی بیکاری و فقر فراگیریم و در همه این بحرانها نقش دخالتی دولت برای بهبود وضعیت به حداقل ممکن میرسد. با همه این احوال، رشد سرطانی شهرها، بهویژه در جهان سوم، با سرعتی روزافزون تداوم داشت (و دارد) و فقر و فلاکتی توحشآمیز را با ابعادی خیرهکننده و بیسابقه در سطح تودههای مردم پراکنده کرد (و میپراکند). درواقع، باید پرسید چگونه میشود در شهرهای بزرگ جهان، از یک طرف، شاهد مصرفگرایی انبوه و تمرکز بیسابقه ثروت و امتیازات ویژه اقتصادی بود و از طرف دیگر، شاهد گسترش هرروزه فقر و بحران و زاغهنشینی؟ برای درک بهتر پدیده انضمامی زاغهنشینی و ارتباط آن با روندهای جدید شهریشدن، در مقام مفهوم و پدیدهای کلّی، لازم است حرکت مفهومی ما از کل به جزء یا از امر انتزاعی به امر انضمامی باشد. مارکس در شروع تحلیلهای خود در کتاب سرمایه مفهوم «تولید بهطور عام» را پیش میکشد. «تولید بهطور عام» یک انتزاع است اما انتزاعی عقلانی است، زیرا عنصر مشترک در همه دوران تاریخی را عیان میکند. برخی از تعینات تولید متعلق به همه اعصارند (اعم از دوران باستان و قرون وسطا و دوران مدرن) و برخی متعلق به دورانی خاص (مثلا شیوه تولید سرمایهداری). بنابراین مارکس عناصر خاص تاریخی را از تعیناتی کلی مفهوم «تولید بهطور عام» جدا میکند، مثلا در «تولید برای مبادله» تعینات عام رابطه میان جامعه و طبیعت همچنان معتبر است اما دیالکتیک میان ارزش مصرف و ارزش مبادله بُعد جدیدی به رابطه با طبیعت اضافه میکند که مختص تولید برای مبادله است و نه تولید بهطور عام. در این شیوه تولیدی خاص، خود طبیعت علاوه بر ارزش مصرف، از ارزش مبادله برخوردار میشود، به نحوی که ارزش مبادله پیشاپیش در تعیین ارزش مصرف نقش بازی میکند. در مورد فرایند شهریشدن نیز باید دید چه ویژگی و عنصری، شهریشدن در دوره سرمایهداری را از شهریشدن در دورههای تاریخی قبلی، متمایز و جدا میکند. بهزعم مارکس، شهریشدن در سرمایهداری مستلزم جستوجوی دائمی «ارزش اضافه» (سود) است. اما برای تولید دائمی «ارزش اضافه» سرمایهدارها باید دائما محصول اضافه تولید کنند. و ایدهآلترین فضا برای تولید و جذب محصول و ارزش اضافه همانا فضای شهرهاست، یعنی سرمایهداری نیازمند شهری شدن است تا بتواند محصولات اضافی خود را جذب و تولید کند و برعکس، شهریشدن نیز نیازمند محصولات و ارزش اضافه سرمایهداری است. اینچنین است که ارتباط درونی میان سرمایهداری و توسعه شهری پدید میآید. قضیه در سادهترین سطح آن، به این شکل است: سرمایهداران روز خود را با مقدار معینی پول آغاز میکنند و در انتهای آن روز پولی بیش از آنچه در ابتدا داشتند، بهدست میآورند. روز بعد سرمایهدار باید تصمیم بگیرد که با این مازاد پول چه کند. دو راه پیش پای او قرار دارد که معمایی فاوستی را برای سرمایهدار ایجاد میکند. درواقع، یا سرمایهدار باید پول مازاد خود را از نو سرمایهگذاری کند و بازهم پول بیشتری کسب کند، یا میتواند مازاد پول خود را صرف عیاشی و کسب لذت کند و همه آن را به مصرف برساند. اما قانون جبری رقابت در سرمایهداری آنها را وامیدارد که پول خود را مجددا سرمایهگذاری کنند، زیرا اگر آنها چنین نکنند دیگران اقدام به سرمایهگذاری میکنند. نتیجه سرمایهگذاریهای مجدد دائمی گسترش هرچه بیشتر تولید مازاد و ارزش اضافه است. درنهایت، سرمایهگذاری در یک محیط جغرافیایی محدود به ته میرسد و سرمایه باید دائما در پی قلمروهای سودآور جدید برای تولید و جذب مازاد سرمایه باشد. به اینترتیب شهریشدن که در ابتدای دوره سرمایهداری در نقاط مشخصی از جهان شکل و بسط یافت، به تمام نقاط جهان تسری مییابد. ضمنا شهرها نیز باید پیوسته ساختارها و زیرساختهای خود را تغییر دهند و با گسترش افقی و عمودی خود راه را برای سرمایه باز کنند. حال فرض کنیم که با کمبود کار مواجه باشیم و دستمزدها هم بالا باشد. برای غلبه بر این وضعیت طبیعتا باید کل ساختار کاری را از نو نظمدهی کرد. یکی از راهها استفاده از تکنولوژی (بهعنوان نیروی کار) برای رفع نیاز دائمی به نیروی کار بیشتر است. راه دیگر ضربهزدن به نیروهای سازماندهیشده طبقه کارگر (نظیر اتحادیههای کارگری) است که امکان تداوم بلندمدت کار و تأمین امنیت شغلی را مهیا میکند. این دو راهحل در دوران حکومتهای ریگان و تاچر با خشونت هرچه تمامتر به مرحله اجرا درآمد. راه دیگر یافتن نیروی کار تازهنفس ارزانتر است. مهاجرت کارگران، صدور سرمایه و مکانیابی آن در مناطق و کشورهای خارجی، یا پرولتاریزهکردن گروهها و عناصر مستقل جمعیت موجود است. در چند دهه اخیر نظام جهانی نئولیبرال همه این راهحلها را به موحشترین شکلش پیاده کرده است. نتیجه بلافصل این سیاستها گسترش طبقه گستردهای از کارگران غیرماهر، ایجاد سونامیهای بیکاری، تخریب گسترده زیرساختهای اقتصادی و اجتماعی بسیاری از کشورهای جهان سوم، ایجاد بخش غیررسمی کار، دامنزدن به تنشهای اقتصادی، مذهبی و قومی در شهرها، فراگیرشدن نیروهای مافیایی و زیرزمینی در عرصه اقتصاد شهری و بسیاری معضلات و مسائل دیگر بوده که همگی نقش تعیینکنندهای در ایجاد و گسترش پدیده زاغهنشینی داشتهاند. یکی از سویههای تاریک و هولناک مسئله جذب مازاد از طریق تغییرات شهری، به قول هاروی، «تخریب خلاق» است. این تخریب خلاق ساحتی کاملا طبقاتی دارد. در فرایند تخریب خلاق، شهرها در مقام مکان اصلی تولید و جذب سرمایه مازاد و ارزش اضافه دائما دستخوش نوسازی، اعیانسازی و بازسازی قرار میگیرند. از نمونههای کلاسیک این امر بارون هوسمان در پاریس قرن نوزدهم است که به دستور لویی سوم چهره شهر را بهکلّی دگرگون کرد. هوسمان با ایجاد بلوارهای بزرگ و عریض، پاساژها، ساختمانها و آپارتمانهای لوکس، چهرهای دیگر به شهر داد. اما کاری که او کرد (و بعد از او همه کسانی که مسئول تغییرات گسترده شهری بودند)بیرونراندن بهاصطلاح «عناصر نامطلوب» از مراکز شهرها و انتقال آنها به حاشیههای شهر بود. همه این اعمال موحش معمولا به بهانههایی چون حفظ منافع و امنیت جامعه، بهداشت و سلامت جمعی و رفاه عمومی صورت میگرفت و میگیرد. به قول انگلس، هوسمان بدل به یک شیوه و راه و رسم شد که سرمایهداری از طریق آن میتواند به بهانههای مختلف (نظیر زیباسازی، بهداشت، امنیت، رضایت شهروندان و...) بر تناقضهای خود سرپوش بگذارد و بهراحتی بخش عظیمی از جمعیت را از گردونه اجتماع حذف کند. اما مکانهای بیماریخیز، سوراخ موشها و سلولهای کثیف و ناامنی که شیوه تولید سرمایهداری، کارگران را هر شب مجبور بهکار و سکونت در آنها میکند، هیچگاه از بین نمیروند؛ آنها فقط به جایی دیگر منتقل میشوند و از انظار دور میمانند. بهاینترتیب، حاشیههای شهرها مجزا و دستهبندی میشود و مهاجران فقیر و جوانان طبقات پایین همگی در این مکانها گرفتار میشوند و ارتباط ارگانیک خویش را با مرکز شهر و خدمات عمومی از دست میدهند. تغییرات شهری همواره با سلب مالکیتهای گسترده همراه است و جمعیتهای نامطلوب سیستم را به نقاط حاشیهای شهرها میراند. اما مسئله اینجاست که این سلب مالکیتها یکبار برای همیشه اتفاق نمیافتد و ممکن است بسیاری از فقرا و زاغهنشینها مجبور شوند چندین بار نقل مکان کنند و محل سکونت خود را از دست بدهند. به دلیل رشد افقی و عمودی شهرها و ازآنجاکه سرمایهداری با ایجاد نوعی همگونی ساختاری در قیمت زمینهای شهری، آنها را طبقهبندی میکند، هر آن ممکن است قیمت زمینها افزایش یابد و منطقهای که تا پیش از افزایش قیمتها فایده چندانی برای سرمایهگذاری و جذب سرمایه نداشت، ناگهان به مکانی مناسب برای تولید و جذب ارزش اضافه شود. سرمایهداران و حکومتها به هیچوجه از خیر چنین مناطقی نمیگذرند و اگر این مناطق محل سکونت فقرا و زاغهنشینان باشد بیمعطلی از آنها سلب مالکیت میکند. چنین وضعیتی سبب شده است تا زاغهنشینان در شهرها و گاه در روستاها (که در حاشیه شهرها یا نزدیک به شهرند) هیچ امنیتی از بابت سکونت نداشته باشند و رؤیای سکونت دائمی را در سر بپرورانند. در چنین شرایط هولناکی زاغهنشینان نیز به مکانیسمهای دفاعی توسل مییابند. مایک دیویس در کتاب «سیاره زاغهها» این واقعیت هولناک را خاطرنشان میکند که امروزه بسیاری از زاغهنشینان، به دلیل عدم امنیت و عدم برخورداری از حق مالکیت خصوصی بهرسمیتشناختهشده، به مکانهایی پناه میبرند که به لحاظ محیطی و طبیعی، بیاندازه آلوده و خطرناک است. او با برشمردن مثالهایی در این زمینه، به یکی از این زاغههای بنگلادش اشاره میکند که موقعیت محیطی ویژهای دارد. این زاغه از یکسو در محاصره یک دریاچه سمّی بسیار خطرناک است و از سوی دیگر در محاصره کارخانهای که فضولات شیمیایی کشنده خود را مستقیما در محیط رها میکند. اما آنها به این دلیل ساده، چنین محیطی را برای زندگی انتخاب میکنند که میدانند دولت یا سرمایهداران هیچگاه از چنین محل غیرجذاب و خطرناکی خوششان نمیآید. برای همین، اسکان در محیطهای فاجعهبار به یکی از معیارهای امنیت سکونت زاغهنشینان بدل شده است. برخی از بزرگترین زاغههای جهان روی کمربندهای زلزله قرار دارند. خیلی از آنها در معرض خطر رانش زمیناند. بعضی با خطر دائمی سیل درگیرند. برخی از آنها به دلیل سکونت در محیطهای آلوده و مسموم در معرض انواع بیماریهای وخیم و سرطانهای مختلف هستند. برخی از زاغهها با خطر فوران آتشفشان و بروز سونامی مواجهند. به دلیل اینکه عموم این زاغهها با ارزانترین و دردسترسترین مواد و مصالح (موادی نظیر حصیر، کنف، بامبو، خردههای چوب، یونولیت، آهنپاره و...) ساخته میشوند، بسیاری از بحرانهای طبیعی میتواند در یک چشمبههمزدن آنها را با خاک یکسان کند. بدینسان است که طی روندی متناقض، فاجعه و بحران، ملاک امنیت زاغهنشینان میشود. فقط سرمایهداری واجد چنین پتانسیل حیرتانگیزی است. سوای بحرانها و بلایای طبیعی، زاغهها با خطرات ناشی از آلودگیهای مصنوعی و صنعتی و شیمیایی نیز روبهرو هستند. به دلیل نبود امکانات بهداشتی، اعم از لولهکشی، سیستم فاضلاب، جمعآوری زباله و ...، ساکنان زاغهها به معنای تحتاللفظی در کثافت غوطه میخورند؛ محلهایی که یوتوپیای موشها، انگلها، قارچها و حشرات موذی است. وقتی ابعاد حیرتآور زاغهنشینی در سطح جهان را دریابیم، تازه پی به وخامت وضعیت جهانی کنونیمان میبریم. طبق برآورد سازمان ملل در سال ۲۰۰۱ در کتابی تحت عنوان «چالش زاغهها»، که دیویس بهکرات بدان استناد میکند، جمعیت زاغهنشینان جهان حدود یکمیلیارد نفر است و با گذشت دو تا سه دهه این میزان به رقم غیرقابلباور دومیلیارد نفر میرسد. هماکنون که در سال ۲۰۱۵ قرار داریم، یقینا جمعیت زاغهنشینان از مرز یک و نیممیلیارد تجاوز کرده است. با اینکه همه فقرا. زاغهنشین نیستند و زاغهها نیز فقط فقرا را دربرنمیگیرند، اما فقر و زاغهنشینی رابطه تنگاتنگی با هم دارند. طبق برآورد کتاب «چالش زاغهها»، یکمیلیارد نفر از جمعیت جهان با درآمد روزانه زیر یک دلار زندگی میکنند و دومیلیارد نفر از جمعیت جهان با درآمدی زیر دو دلار زندگی خود را ادامه میدهند.
این جمعیت غولآسای میلیاردی، عموما در بخشهای موسوم به «غیررسمی» فعالیت میکنند که امروزه در شهرهای کشورهای جهان سوم به اصلیترین بخش فعالیتهای اقتصادی بدل شده است. لفظ «غیررسمی» بهترین بهانه را بهدست دولتها و سرمایهداران میدهد تا به شدیدترین و خشنترین نحو، از کارگران بخش غیررسمی بهرهکشی کنند. اساسا لفظ «غیررسمی» بنا بر تعریف، متضمن فقدان قواعد و مقررات، قراردادهای کاری، بیمه و هرگونه حق و حقوق قانونی است. جالب اینجاست که با توجه به تحقیقات گستردهای که در بخش غیررسمی صورت گرفته، معلوم شده است کارگران و فعالان غیررسمی عملا برای افراد و گروهها و کمپانیهایی کار میکنند که در بخش رسمی و قانونی فعال هستند. درواقع، این کارگران نامرئیشده غیررسمی، موتور فعال و محرک اقتصاد شهریاند. اما نکته تأسفآمیز این است که ساختار توحش نظام نئولیبرال چنان در همه افراد درونی شده که بخش غیررسمی نیز به اندازه بخشهای دیگر جامعه درگیر استثمار و سرکوب است، یعنی خود بخش غیررسمی به زیرشاخههایی تقسیم میشود که براساس آن، افراد مسلط بر گروههای زیردست خود سلطه دارند و به بدترین شکل از آنها بهرهکشی میکنند. این ساختار فراگیر توحش و استثمار، باعث ازبینرفتن آخرین بقایای «همبستگی» در میان فقرا شده است؛ عنصری که زمانی جزء مؤلفههای اساسی گروههای فقیر جامعه بود و پتانسیل سیاسی بینظیری بدانان میداد.
*متن سخنرانی جواد گنجی در مؤسسه پرسش
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.